Lão làng Aṉangu yêu cầu cải tổ chính quyền 'hình thức' tại APY Lands

Tại vùng đất xa xôi Aṉangu Pitjantjatjara Yankunytjatjara (APY) ở Nam Úc, các lão làng cộng đồng Aṉangu đã lên tiếng về việc mô hình quản trị hiện hành không đáp ứng được yêu cầu thực sự về quyền tự quyết và quản lý hiệu quả khu vực của họ. Ông Donald Fraser, lão làng thuộc cộng đồng Pukatja, miêu tả hệ thống này là “hình thức, thiếu quyền lực và không phản ánh quyền tự quyết đích thực của người Aṉangu.”

Ông Fraser cùng nhóm lão làng đưa ra đề xuất hủy bỏ Luật Quyền đất đai APY (APY Land Rights Act) hiện hành và chuyển giao thẩm quyền từ ban điều hành (executive board) sang một công ty thổ dân giám sát. Trong đó, hội đồng cộng đồng tại từng thị trấn sẽ trở thành những người ra quyết định chính, nhằm đảm bảo quyền lợi và ưu tiên địa phương được đặt lên hàng đầu, tránh bị lấn át bởi những quan điểm cấp cao hơn.

Theo đề xuất này, tất cả các nhà cung cấp dịch vụ trên vùng APY sẽ phải báo cáo cho cả công ty giám sát lẫn các hội đồng cộng đồng, giúp tạo ra một hệ thống quản trị dựa trên kế thừa văn hóa và kinh nghiệm sống đặc thù của từng khu vực.

Ban giám đốc APY có quan điểm trái ngược, bác bỏ đề xuất này và đánh giá là “vô lý và gần như không thể thực hiện được trong mọi khía cạnh.” Ông Bernard Singer, Chủ tịch ban giám đốc, cho rằng Công ty Warraritja Aboriginal Corporation, vốn được thành lập để cung cấp dịch vụ chăm sóc người cao tuổi, không có thẩm quyền quản lý vùng APY.

Ông cũng nhấn mạnh rằng Luật Quyền đất đai APY là ‘‘một thỏa thuận đột phá’’ trong việc thực thi quyền tự quyết và quyền sở hữu đất đai cho người Aṉangu, do đó mọi kế hoạch xóa bỏ hoặc thay đổi Luật sẽ là một bước lùi lớn đối với cộng đồng này.

Phát ngôn viên chính phủ bang Nam Úc cũng khẳng định không có kế hoạch hủy bỏ Luật Quyền đất đai APY và cam kết để quyền quyết định thuộc về người Aṉangu.

Năm 2025, ông Trent Wilkinson được bổ nhiệm làm tổng quản lý vùng APY. Tuy nhiên, đến tháng 5 cùng năm, ông bị ban giám đốc sa thải trong bối cảnh tồn tại cáo buộc về âm mưu vì mục đích tài chính, và ông này vẫn khẳng định vị trí của mình là hợp pháp. Chủ tịch ban giám đốc lại cho rằng quá trình sa thải được thực hiện đúng quy định và một tổng quản lý tạm thời đã được bổ nhiệm.

Bộ trưởng các Vấn đề Thổ dân Kyam Maher cho biết chính phủ “đang làm việc với những người hiện có” nhưng tránh bình luận cụ thể về tranh chấp liên quan đến quan điểm nhân sự tại vùng APY.

Ông Fraser, cũng là Chủ tịch Nhóm Tư vấn Tjilpipampa gồm các lão làng từ mọi cộng đồng trên vùng APY, khẳng định không một hội đồng hành pháp nào có thể thay thế quyền quyết định chính đáng của các lão làng, gia đình và cộng đồng.

Ông cùng các lão làng Robert Stevens và Murray George, thành viên cùng nhóm, ủng hộ việc loại bỏ mô hình quản trị điều hành hiện tại. Theo họ, hệ thống hội đồng cộng đồng sẽ phản ánh đúng quyền lợi và thực tiễn của người dân bản địa hơn, tương tự mô hình Hội đồng Pitjantjatjara từng hoạt động hiệu quả trước khi Luật Quyền đất đai APY được thông qua năm 1981.

Theo các lão làng, mô hình hiện hành gây nhiều khó khăn, trong khi mô hình truyền thống từng đem lại trật tự và hiệu quả cho cộng đồng.

Vùng APY Lands là nơi sinh sống của khoảng 2.000 người Aṉangu bản địa, nằm ở khu vực xa xôi, với các cộng đồng trải rộng và nhu cầu quản trị đặc thù liên quan đến quyền đất đai và văn hóa truyền thống.

Việc tái cấu trúc mô hình quản trị là một vấn đề trọng yếu trong bối cảnh tranh chấp nội bộ và các khó khăn vận hành đã kéo dài, gây ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống và phát triển của người dân bản địa.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.