EU thay đổi chính sách khí hậu, doanh nghiệp vẫn còn nhiều băn khoăn

Ngày thứ Sáu vừa qua, Ủy ban châu Âu (KE) đã công bố đề xuất cải cách hệ thống giao dịch khí thải EU ETS được nhiều bên trông đợi. Trong đó, KE đề xuất giảm tốc độ cắt giảm quyền phát thải (Linear Reduction Factor - LRF) xuống còn 3,7% trong giai đoạn 2031-2035 và 1,7% từ năm 2036 trở đi, thay vì mức hiện tại là 4,3% và 4,4% cho năm 2028-2030. Đồng thời, tỷ lệ quyền phát thải bị thu hồi qua Cơ chế Ổn định Thị trường (Market Stability Reserve - MSR) được đề xuất giảm từ 24% xuống 12% để phù hợp với tình hình cung ứng hạn chế hơn. Đề xuất cũng bao gồm việc kéo dài Quỹ Hiện đại hóa (Modernisation Fund) và duy trì cấp quyền phát thải miễn phí cho các doanh nghiệp nhưng với điều kiện, 80% quyền được cấp hàng năm dựa trên kế hoạch đầu tư giảm phát thải đã công bố, phần còn lại 20% được cấp sau 5 năm khi kiểm chứng thực hiện giảm phát thải.

Các doanh nghiệp năng lượng của Ba Lan nhìn nhận đề xuất cải cách là một điểm khởi đầu tốt cho các giải pháp tiếp theo. Trước đây, chi phí mua quyền phát thải chiếm tới 40-50% hóa đơn tiền điện của khách hàng công nghiệp Ba Lan, trong khi trung bình EU chỉ khoảng 10%, theo số liệu của Ủy ban châu Âu.

Marcin Laskowski, Phó Chủ tịch phụ trách quy định của Tập đoàn Năng lượng Ba Lan PGE, khẳng định châu Âu cần giá điện cạnh tranh, đồng nghĩa với việc giảm tác động chi phí từ EU ETS. Ông nhấn mạnh tính thanh khoản của thị trường quyền phát thải CO₂ sau năm 2030 và nguồn vốn đầu tư cho chuyển đổi năng lượng là yếu tố then chốt, đòi hỏi thay đổi cấu trúc hệ thống EU ETS. Đề xuất của KE được PGE xem là mở đầu cho các cuộc thảo luận để tìm kiếm giải pháp vừa đáp ứng yêu cầu chuyển đổi, vừa bảo đảm kinh tế của châu Âu và Ba Lan.

PGE cho rằng việc giảm mức LRF là hướng đi tích cực, nhưng mức lý tưởng nên là 2,5-2,8% trong toàn chu kỳ của hệ thống cải cách. Hệ thống cần linh hoạt để đáp ứng nhu cầu của các nhà máy công nghiệp và ngành năng lượng, đặc biệt khi nguồn khí tái tạo thương mại như biomethane hay hydrogen khan hiếm. EU ETS cần cơ chế hiệu quả để ngăn biến động giá mạnh và thúc đẩy dự báo dài hạn.

Ngành nhiệt điện hiện nhận được rất ít quyền phát thải miễn phí, với PGE chỉ đủ đáp ứng chừng 7% nhu cầu phát thải, khiến áp lực chi phí ngày càng lớn trong khi phải đồng thời tài trợ cho chuyển đổi năng lượng và đảm bảo an ninh cung cấp cũng như giá điện cho người tiêu dùng.

Tuy nhiên, PGE vẫn không hài lòng khi đề xuất không đề cập tới miễn giảm quyền phát thải cho các đơn vị sản xuất điện có công suất hoạt động dưới 1.500 giờ/năm, điều mà họ cho rằng sẽ thúc đẩy nhanh chuyển đổi của tập đoàn và đảm bảo an toàn hệ thống điện. Nếu được thông qua, đề xuất này có thể giúp giảm giá điện hàng năm cho khách hàng Ba Lan từ 10-15%.

PGE cũng yêu cầu duy trì mức tài trợ từ Quỹ Hiện đại hóa ít nhất 4,5% tổng quyền phát thải EU ETS sau 2030. Trong thập kỷ hiện tại, Ba Lan dự kiến nhận khoảng 173 triệu quyền phát thải từ quỹ này (2021-2030).

Henryk Kaliś, Chủ tịch Phòng Công nghiệp Năng lượng và Người sử dụng năng lượng Ba Lan, nhận định Ủy ban châu Âu thường chỉ đưa ra điều chỉnh mang tính bề mặt, trong khi các chính sách ngày càng khắt khe khiến chi phí tăng cao, đẩy ngành công nghiệp châu Âu chịu sức ép lớn. Ông cho rằng chính sách hiện tại ưu tiên mục tiêu khử carbon bằng mọi giá, bỏ qua nguy cơ suy giảm cạnh tranh toàn cầu của các doanh nghiệp châu Âu, đồng thời nhấn mạnh vai trò tiêu cực của các tổ chức tài chính tham gia giao dịch quyền phát thải, tạo biến động giá và đầu cơ trên thị trường.

Ông Kaliś đề xuất sửa đổi Chỉ thị MiFID II cùng các biện pháp kiểm soát khác để loại bỏ các tổ chức tài chính khỏi thị trường EU ETS, làm ổn định giá và đảm bảo an toàn thị trường hơn.

Chủ tịch Kaliś nhận định đề xuất của KE sẽ không giúp giảm giá quyền phát thải hay ổn định giá đến năm 2030 mà chủ yếu là tiếp tục chính sách hiện hành với ít điều chỉnh. Việc giảm LRF sau 2030 là thay đổi nhỏ và thiếu những phân tích xác thực về tác động của nó lên giá cả, có thể chỉ mang tính thông điệp về sự tiếp tục chính sách trong tương lai.

Phân tích của các chuyên gia cho thấy giá quyền phát thải trung bình giai đoạn 2031-2040 có thể giảm từ 395 euro/tấn xuống 227 euro/tấn nhưng vẫn ở mức cao. Dự báo của KE cho thấy giá quyền phát thải trong những năm tới duy trì khoảng 100 euro/tấn và vẫn có nguy cơ tăng mạnh sau 2035 đến gần 2040.

Ngành nhiệt điện nhìn nhận tích cực các thay đổi đề xuất. Jacek Szymczak, Chủ tịch Phòng Thương mại Nhiệt điện Ba Lan, cho biết việc giảm tốc độ rút bớt quyền phát thải (LRF) và biến MSR không chỉ là công cụ thu hồi quyền phát thải mà còn thành công cụ điều chỉnh hỗ trợ trong biến động giá sẽ giúp ổn định giá quyền phát thải. Đây là thay đổi quan trọng so với trước đây, khi MSR chỉ thu hồi quyền phát thải và đẩy giá lên cao khi cung giảm, ví dụ như sau khi chiến tranh Ukraine bắt đầu.

Maciej Burny, chuyên gia tư vấn công ty Enerxperience và từng là thành viên Ủy ban Điện lực Ba Lan, nhận định hiện khó dự báo tác động chính xác của đề xuất lên giá quyền phát thải CO₂. Các mô hình dự báo đều nhận định giá quyền phát thải sẽ duy trì ở mức cao, ổn định hơn nhưng không giảm mạnh trong dài hạn.

Cũng theo phân tích của KE, MSR sẽ giúp duy trì giá ổn định đến giữa những năm 2030, nhưng giá có thể tăng rất mạnh sau năm 2035, kéo dài đến gần năm 2040.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.