Người lao động Trung Quốc cầm bút: Biến lao động thành thơ văn sống động

Hàng trăm triệu công nhân đã góp phần xây dựng Trung Quốc hiện đại qua công việc quét dọn đường phố, làm việc trong các nhà máy và vận chuyển hàng hóa. Tuy thường bị lãng quên, nhưng họ không ngừng tìm cách để tiếng nói của mình được lắng nghe. Mới đây, một nhân viên giao hàng Trung Quốc đã xuất sắc giành giải văn học hàng đầu của nước này, ghi dấu ấn bởi những tác phẩm mang chất liệu đời thường, chân thực.

Wang Jibing, 56 tuổi, lần đầu gây chú ý khi một bài thơ kể về những trải nghiệm cá nhân của ông lan truyền mạnh mẽ trên mạng năm 2022. Tiếp nối đó, hồi năm 2023, hồi ký của Hu Anyan với tựa đề I Deliver Parcels in Beijing (Tôi giao bưu phẩm ở Bắc Kinh) trở thành một trong những cuốn sách bán chạy nhất, thu hút sự quan tâm của đông đảo độc giả trong và ngoài nước.

Vào đầu thế kỷ 20, các trí thức Trung Quốc đã bắt đầu khai thác những mặt tối của cuộc sống công nhân nghèo khó để đưa vào văn học. Dưới thời Mao Trạch Đông, việc khuyến khích công nhân trực tiếp viết lách trở thành một hiện thực, tạo ra một làn sóng văn chương do chính những người lao động thực hiện. Tuy nhiên, trong thời kỳ này, Đảng Cộng sản cũng kiểm soát chặt chẽ về ngôn ngữ và nội dung, hạn chế sự sáng tạo và đa dạng trong tác phẩm. Sau thời Mao, phong trào này dần suy yếu.

Trong thế kỷ 21, văn học của công nhân Trung Quốc có sự hồi sinh rõ nét nhưng mang tính từ dưới lên, không còn do nhà nước chỉ đạo. Thay vì những tác phẩm ca ngợi tinh thần đoàn kết và sự siêu phàm trong lao động như thời Mao, các tác giả nay tập trung phản ánh những góc nhìn cá nhân, những khó khăn và nỗi bất công trong đời sống hằng ngày.

Nhà thơ Xiao Hai, tác giả hồi ký Adrift in the South được xuất bản bằng tiếng Anh vào tháng 5 vừa qua, đã chia sẻ những trải nghiệm cay đắng khi phải làm việc ở dây chuyền lắp ráp từ năm 15 tuổi do hoàn cảnh gia đình khó khăn. Ông thể hiện sự tiếc nuối khi nhận ra quãng thời gian đẹp nhất trong đời mình trôi qua trên sàn nhà máy, không có nhiều cơ hội phát triển cá nhân.

Các câu chuyện về sự bóc lột và mòn mỏi cả thể xác lẫn tinh thần được thể hiện đậm nét qua thơ của Xu Lizhi, công nhân tại Foxconn, người đã tự tử năm 2014. Nếu trước kia hình ảnh chiếc ốc vít biểu trưng cho niềm tự hào về đóng góp cho toàn xã hội, thì nay nó phản ánh sự nhỏ bé và dễ bị thay thế của người lao động.

Dù có sự quan tâm ngày càng tăng, văn chương công nhân vẫn phải đối mặt với nhiều hạn chế từ giới chức. Các chủ đề nhạy cảm như vai trò của quan chức tham nhũng hay tổ chức tập thể thường bị đàn áp, nhiều tác phẩm chỉ được đăng tải trên mạng nhưng cũng dễ bị xóa bỏ.

Nhà thơ nổi tiếng Zheng Xiaoqiong đã từng sưu tầm câu chuyện của các công nhân trong tác phẩm Woman Worker (Người lao động nữ), tuy nhiên bản in đầy đủ không bao giờ được xuất bản do yêu cầu sửa đổi quá mức từ phía nhà xuất bản.

Những tác phẩm của thế hệ nhà văn công nhân hiện đại đã thu hút sự chú ý rộng rãi trong vài năm trở lại đây. Năm 2017, bài luận về cuộc sống người lao động nhập cư của Fan Yusu đã khiến bà trở thành hiện tượng văn học. Trong đại dịch, cộng đồng bắt đầu nhìn nhận rõ hơn vai trò của nhóm lao động thu nhập thấp đang duy trì hoạt động xã hội.

Một bộ phận trung lưu cũng ngày càng cảm nhận được sự bất ổn, đồng cảm với những lo ngại của công nhân về tương lai và vị thế xã hội của chính họ. Những câu chuyện giản dị nhưng đậm chất chân thật này không chỉ chạm đến độc giả Trung Quốc, mà còn gây tiếng vang tại nhiều quốc gia khác, phản ánh mặt tối trong nền kinh tế toàn cầu hóa.

Cuốn hồi ký I Deliver Parcels in Beijing đã được bán bản quyền sang 16 quốc gia và ra mắt phiên bản tiếng Anh vào năm ngoái. Trong khi đó, nhiều nước vẫn còn hiếm thấy tác phẩm viết bởi chính người lao động, như chưa có tiểu thuyết hay thơ nổi tiếng do nhân viên kho Amazon hay người làm công việc chăm sóc theo hợp đồng linh hoạt sáng tác.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.