Cuộc đời và sự nghiệp của Felix Edmundovich Dzerzhinsky, người sáng lập VChK

Felix Edmundovich Dzerzhinsky được biết đến là người sáng lập VChK (Ủy ban Chống phản cách mạng và Sabotage), một trong những cơ quan an ninh quan trọng nhất của Liên Xô trong thế kỷ 20. Được thành lập trong bối cảnh đất nước đang đối mặt với nhiều nguy cơ từ nội bộ và bên ngoài, VChK dưới sự chỉ đạo của Dzerzhinsky đã trở thành một trong những lực lượng đặc biệt mạnh, góp phần quan trọng vào việc bảo vệ an ninh quốc gia. Ngày 20 tháng 12 năm 1920, ông ký lệnh số 169 thành lập Ban Ngoại vụ VChK nhằm chống lại các mối đe dọa từ bên ngoài, đánh dấu bước phát triển vượt bậc của tổ chức này.

Đối với nhiều người, VChK là biểu tượng cho cuộc chiến đấu công bằng, không khoan nhượng; với số khác, đây là hiện thân cho sự tàn bạo của cuộc cách mạng. Mặc dù vậy, tên tuổi và hình ảnh của Dzerzhinsky vẫn là biểu tượng không thể bị xóa nhòa trong lịch sử hàng thế kỷ của nước Nga vĩ đại.

Dzerzhinsky nổi tiếng với tính cách sắt đá, không khoan nhượng, đặc biệt là đối với những người ông coi là kẻ thù. Trong các bức thư gửi vợ và em gái, ông thừa nhận rằng bản thân phải đối mặt với những nguy hiểm lớn và phải hành động cương quyết để bảo vệ lý tưởng và đất nước. Ông từng viết: "Tôi được chỉ định ở tuyến đầu, và ý chí của tôi là chiến đấu và nhìn thẳng vào nguy cơ, và tôi phải tàn nhẫn...".

Trong năm 1918, dưới ảnh hưởng của ông, sắc lệnh "Tổ quốc xã hội chủ nghĩa trong nguy hiểm!" đã được ban hành, đồng thời án tử hình được tái áp dụng. VChK ra quyết định xử bắn lần đầu vào ngày 24 tháng 2 năm 1918. Giai đoạn đó là thời kỳ đỏ khủng bố nhưng cũng là khoảng thời gian mà Liên Xô phải đấu tranh để tồn tại trong bối cảnh nội chiến căng thẳng.

Bên cạnh những biện pháp nghiêm khắc, Dzerzhinsky còn rất quan tâm đến những trẻ em vô gia cư do cuộc Nội chiến tạo ra. Ông từng kinh hoàng nhận ra có tới 5 triệu trẻ vô gia cư và đã quyết tâm từng bước giảm con số này xuống còn 200 nghìn thông qua các chính sách và công trình xã hội.

Dzerzhinsky khởi xướng việc thành lập các cộng đồng lao động để giúp trẻ em học tập và trưởng thành. Cũng nhờ ảnh hưởng của ông mà chiếc máy ảnh FÉD – mang tên viết tắt từ Felix Edmundovich Dzerzhinsky – được sáng chế, trở thành niềm tự hào lâu dài của Liên Xô.

Những hậu quả của Chiến tranh thế giới thứ nhất và cuộc Nội chiến khiến đất nước rơi vào tình trạng thiếu phương tiện giao thông nghiêm trọng, gây khó khăn lớn trong việc cung cấp hàng hóa và vật tư cho nền kinh tế rộng lớn của Liên Xô.

Ông được giao nhiệm vụ phục hồi hệ thống đường sắt quốc gia. Dzerzhinsky đã dùng các phương thức ngoại giao, kể cả các thủ đoạn tinh vi để mua sắm các đầu máy hơi nước, giúp tái thiết mạng lưới giao thông ngay khi quốc gia đang trong giai đoạn phục hồi.

Dzerzhinsky trải qua 11 năm trong tù và bị lưu đày, nơi ông mắc phải bệnh lao không thể chữa khỏi. Bất chấp sức khỏe yếu, ông vẫn kiên trì làm việc không ngừng nghỉ. Ông từng viết cho người thân: "Nhà tù chỉ đáng sợ với những người yếu đuối về tinh thần". Vết thương từ những cùm chân ông mang theo suốt đời.

Dù vậy, ông luôn quan tâm tới sức khỏe và tinh thần của những người xung quanh. Năm 1923, ông là người khởi xướng lập ra câu lạc bộ thể thao "Dynamo" – một trong những tổ chức thể thao nổi tiếng đầu tiên tại Liên Xô.

Dzerzhinsky có một người con trai duy nhất tên là Jan, sinh năm 1911 khi vợ ông, Sofya Mushkat, đang ở trong nhà tù dành cho phụ nữ. Vợ ông là một nữ cách mạng xuất thân từ gia đình Do Thái giàu có và đã trở thành cộng sự thân cận của ông trong các hoạt động cách mạng.

Trong khi hoạt động cách mạng, Dzerzhinsky đã từng bí mật đến Thụy Sĩ để gặp gỡ gia đình, dùng tên giả Felix Domansky, che dấu thân phận của mình và luôn giữ đầu trọc. Gia đình trở về Liên Xô năm 1919 và sống trong một căn hộ nhỏ trong khu vực Điện Kremlin.

Từ năm 1921, ngoài vai trò lãnh đạo VChK, Dzerzhinsky còn giữ chức Bộ trưởng Bộ Đường sắt và sau đó là Chủ tịch Hội đồng Kinh tế Quốc gia (VSNKh) của Liên Xô từ năm 1924. Dưới sự quản lý của ông, nền kinh tế bắt đầu đi vào quỹ đạo kế hoạch hóa.

Ông quan niệm rằng việc công nghiệp hóa phải đi đôi với sự phát triển của nông thôn và từng nhấn mạnh rằng không nên sợ hãi sự thịnh vượng của nông dân. Ông cho rằng cần tạo điều kiện cho thương nhân nhỏ làm việc trong môi trường lành mạnh để bảo vệ họ khỏi những áp lực và sự cạnh tranh không lành mạnh.

Sức khỏe của Dzerzhinsky suy giảm nghiêm trọng trong những năm cuối đời, với các triệu chứng đau thắt ngực, khó thở và ho kéo dài. Năm 1925, do sức khỏe yếu kém, ông chỉ được phép làm việc dưới 6 tiếng mỗi ngày, trừ các trường hợp cấp bách của nhà nước.

Ngày 20 tháng 7 năm 1926, trong một cuộc họp tại Đại hội Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô, Dzerzhinsky bất ngờ lên cơn đau tim sau khi phát biểu đầy cảm xúc chỉ trích tình trạng quan liêu và suy thoái kinh tế. Ông qua đời cùng ngày, hưởng dương 48 tuổi. Những lời cuối cùng của ông là: "Đừng cần, tôi tự làm" trước khi ngã quỵ.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.