Nửa thế kỷ khám phá Sao Hỏa cùng các tàu thăm dò Viking của NASA

Trước khi NASA phóng thành công các tàu Viking, tàu Mars 3 của Liên Xô là vật thể đầu tiên chạm tới bề mặt Sao Hỏa sau khi vượt qua bầu khí quyển của hành tinh này. Tuy nhiên, con tàu chỉ truyền được vài hình ảnh kém chất lượng do bị bão cát che phủ và có thể bị lật do gió mạnh ngay tại bề mặt. Dù vậy, Liên Xô ghi danh trong lịch sử vũ trụ với các lần hạ cánh thành công đầu tiên lên Mặt Trăng (1966), Sao Kim (1970) và Sao Hỏa (1976).

Các tàu Viking, được thiết kế phức tạp và hiện đại hơn nhiều, sử dụng tấm chắn nhiệt để giảm tốc độ khi xuyên qua khí quyển, tiếp tục mở dù lớn, và cuối cùng hạ cánh mềm bằng động cơ phản lực đẩy ngược. Điều này giúp chúng an toàn đáp xuống Sao Hỏa và có thể thực hiện các nhiệm vụ khoa học đa dạng.

Dự án Viking của NASA là bước khởi đầu quan trọng khi lần đầu tiên người Mỹ đặt chân thành công thiết bị thăm dò lên bề mặt hành tinh đỏ. Các tàu này được trang bị phòng thí nghiệm mini với khả năng nghiên cứu địa chất, phân tích hóa sinh và theo dõi thời tiết. Cánh tay robot mở rộng giúp lấy mẫu vật liệu từ mặt đất để phân tích chi tiết bên trong tàu.

Không giống như các cỗ máy thăm dò hiện đại có thể di chuyển, Viking 1 và 2 chỉ hoạt động cố định tại điểm hạ cánh. Ban đầu, dự kiến hạ cánh ngày 4/7/1976 để trùng với lễ kỷ niệm 200 năm độc lập Mỹ, nhưng việc tìm địa điểm phù hợp khiến thời gian được dời sang ngày 20/7/1976.

Từ những tấm ảnh gửi về, thế giới lần đầu được chứng kiến cảnh quan hoang vắng của Sao Hỏa - một hành tinh đã từng có nước nhưng giờ khô cằn và lạnh lẽo. Hệ thống camera của tàu Viking không chụp ảnh toàn cảnh mà ghi nhận từng pixel và từng dòng ảnh, phải mất hàng giờ để hoàn thành một bức panorama. Tuy nhiên, vì môi trường không đổi, hình ảnh không bị nhòe hay rung.

Mong đợi lớn nhất của các nhà khoa học là phát hiện dấu hiệu sự sống. Viking được trang bị ba thí nghiệm hóa sinh nhằm xác định hoạt động sinh học dựa trên các quá trình hô hấp, trao đổi chất và phát triển. Mẫu đất được thu thập được làm nóng hoặc giữ ở nhiệt độ bình thường trước khi tiến hành phân tích nhằm phân biệt phản ứng sinh học với phản ứng hóa học vô cơ.

Kết quả của một trong ba thí nghiệm sinh học cho thấy dấu hiệu tích cực, gây ra nhiều tranh luận trong cộng đồng khoa học. Gilbert Levin, nhà khoa học trưởng dự án, khẳng định phát hiện sự sống vi sinh trên Sao Hỏa và duy trì quan điểm này trong nhiều năm. Ngược lại, nhiều chuyên gia khác, trong đó có Joan Oró thuộc nhóm phân tích vô cơ, cho rằng tín hiệu tích cực có thể do phản ứng hóa học, không phải sinh học.

Sau nhiều tranh luận, cộng đồng khoa học đồng thuận rằng bằng chứng Viking thu thập chưa đủ thuyết phục để khẳng định sự sống tồn tại trên Sao Hỏa. Dù vậy, các thí nghiệm vẫn là bước đi quan trọng để nâng cao hiểu biết và phát triển công nghệ cho các nhiệm vụ thám hiểm hành tinh sau này.

Ngày nay, các nhiệm vụ thám hiểm như rover Perseverance vẫn tiếp tục thu thập mẫu thử tại các khu vực quan trọng của Sao Hỏa, như miệng hố Jezero. Khoảng 40 ống chứa mẫu vật được niêm phong và lưu trữ chờ đợi cơ hội được đưa về Trái Đất trong sứ mệnh trong tương lai.

Tuy nhiên, việc mang mẫu vật trở về đang gặp khó khăn lớn về kinh phí, khiến các kế hoạch thu thập và phân tích chi tiết hơn vẫn còn dang dở. Dù vậy, hành trình hơn nửa thế kỷ từ Viking đến nay đã tạo nền tảng vững chắc cho công cuộc đẩy mạnh khám phá bí ẩn hành tinh đỏ của nhân loại.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.