Thú hoang dược học: Khi động vật tự chữa bệnh bằng thảo dược thiên nhiên

Tại khu nghiên cứu Suaq Balimbing, vùng rừng Sebangu thuộc Trung Kalimantan, Indonesia, đười ươi đực Sumatran tên Rakus đã được quan sát tự xử lý vết thương bằng cách dùng hỗn hợp lá cây dracaena – một loài thường xanh thuộc họ măng tây – và nước bọt của mình. Chúng bôi hỗn hợp này lên da nhằm làm sạch không khí xung quanh cũng như giảm đau cơ, đau khớp khi mang theo con nhỏ. Nghiên cứu đăng trên Scientific Reports (số 16,18690, năm 2026) của G. Allen và cộng sự đã ghi nhận chi tiết về hành vi này.

Các nhà thực vật học từ Đại học Gujarat, Ahmedabad, trước đó đã chứng minh rằng cây dracaena có các hoạt tính chống oxy hóa, kháng khuẩn, kháng nấm và ngăn ngừa ung thư (Vasava và cộng sự, Int. J. R. Tech., 2025; 117-120). Điều này giải thích hiệu quả bảo vệ và chữa lành mà cây mang lại cho động vật sử dụng.

Tinh tinh ở Nigeria cũng được phát hiện có hành vi tự chữa bệnh bằng cách ăn lá cây Desmodium gangeticum – hay còn gọi là ‘shalaparni’ theo tên tiếng Ấn Độ – nhằm loại bỏ ký sinh trùng trên da. Trong y học Ayurveda cổ đại, nhà thực hành y học Sushruta đã sử dụng loại cây này làm thành phần trong các bài thuốc điều trị hen suyễn, bệnh trĩ và sốt thương hàn.

Thực tế, những bài học từ tổ tiên linh trưởng xa xưa đã truyền lại cho con người hiện đại rất nhiều kiến thức dùng các loại cây như rồng rắn, nhân sâm, oregano để chữa bệnh.

Dựa trên việc động vật biết sử dụng thực vật để tự chữa lành, lĩnh vực khoa học gọi hành vi này là “zoopharmacognosy”. Thuật ngữ kết hợp từ “zoo” (động vật), “pharmaco” (thuốc) và “gnosy” (tri thức). Trong số phát hành tháng 3/2008 của tạp chí Resonance thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Ấn Độ, R. Raman và S. Kandula đã từng tổng quan về chủ đề này (tập 13, trang 245-253).

Wikipedia hiện liệt kê khoảng 70 công trình nghiên cứu liên quan đến việc động vật tự dùng cây cỏ, rễ và quả để chữa bệnh.

Không chỉ linh trưởng, các loài như voi cũng có hành vi dùng cây thảo dược. Những con voi thường gặm lá cây oregano để giảm dịch nhầy trong mũi. Khỉ, cừu, chó, mèo cũng có thể ăn cỏ nhằm loại bỏ ký sinh trùng như giun và amip gây bệnh. Chúng còn ăn cả đất hoặc đất sét, dựa vào các thành phần có trong đó để giảm đau trong cơ thể, hành động này gọi là địa ăn (geophagy), trong đó “geo” nghĩa là đất, “phagy” là ăn.

Chim cũng sử dụng thảo dược để bảo vệ tổ khỏi các loài xâm nhập, nghiên cứu được đăng trên Phil. Trans. R. Soc. B (2018) 373(1751): 20170196.

Không chỉ biết dùng thuốc, các loài động vật như khỉ cũng có khả năng nhận biết các quy luật âm thanh. Nghiên cứu của Y. Ayala và cộng sự (Scientific Reports 7, 16687 - 2017) chỉ ra khỉ rhesus phản ứng với các âm vực (thang âm) nhưng không với nhịp điệu như con người. Nghiên cứu tại Đại học Glasgow (DOI: 10.1016/j.physbeh.2017.01.024) cũng cho thấy chó có thay đổi rõ rệt về hành vi, nhịp tim và mức độ stress khi nghe nhạc, tuy nhiên phản ứng thay đổi theo thể loại, giai điệu và từng cá thể. Mèo thì đáp ứng ở tần số âm thanh khác biệt.

Những phát hiện này cho thấy khi tạo môi trường như trạm cứu hộ hay phòng khám thú y, việc sử dụng âm nhạc phù hợp có thể giúp giảm căng thẳng cho động vật. Chủ nuôi chó cũng có thể chơi nhạc để thú cưng thư giãn và an tâm hơn.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.