Cuộc cách mạng drone và xung đột thế hệ trong quân đội Ukraine

Chiến tranh drone tại Ukraine không phải lúc nào cũng được nhìn nhận là giải pháp khả thi và có hiệu quả. Ban đầu, những tướng lĩnh lớn tuổi, với kinh nghiệm chiến đấu dựa trên pháo binh và xe tăng, coi drone như những món đồ chơi phù hợp với mục đích giải trí hơn là công cụ tác chiến. Trong những tuần đầu của cuộc chiến toàn diện với Nga, họ nghi ngờ khả năng của drone trên chiến trường. Trái lại, một nhóm sĩ quan trẻ tuổi cùng các chuyên gia công nghệ đã nhanh chóng nhận ra tiềm năng quyết định của drone đối với khả năng phòng thủ và có thể là chiến thắng của Ukraine.

Kết quả của cuộc chiến đã xác minh nhận định của thế hệ trẻ. Hiện drone chiếm hơn 80% số thương vong trên chiến trường, làm cho xe tăng và pháo binh trở nên lỗi thời tại vùng chiến sự. Qua các đòn tấn công tầm xa nhắm vào các nhà máy lọc dầu và cơ sở hạ tầng quan trọng của Nga, drone còn buộc Moscow phải chuyển sang lối chơi phòng thủ.

Việc triển khai công nghệ drone ở Ukraine phải mất nhiều năm mới được chấp nhận rộng rãi. Mykhailo Fedorov, người thúc đẩy mạnh mẽ chiến tranh drone, chia sẻ rằng lúc đầu họ gần như không nhận được tài trợ nào. Vào năm 2023, khoảng một năm sau khi chiến tranh mở rộng, các đơn vị drone chiến đấu đầu tiên được thành lập nhờ sự quyên góp từ các doanh nhân và cộng đồng qua Facebook. Lúc đó, Fedorov đang giữ chức Bộ trưởng Bộ chuyển đổi số nhưng không có quyền mua sắm vũ khí nhà nước, ông đã vượt qua các quy định nghiêm ngặt về mua sắm quân sự bằng chiến thuật khôn khéo và sự quyết tâm để biến bộ của mình trở thành trung tâm của chương trình drone mới.

Tuy nhiên, song song với cuộc cách mạng này, vẫn tồn tại làn sóng phản kháng do các lãnh đạo quân đội lớn tuổi đứng đầu. Đứng đầu phe phản đối là Tư lệnh các lực lượng vũ trang Ukraine, Oleksandr Syrsky, người được đào tạo theo trường phái Quân sự Liên Xô, thường xuyên mâu thuẫn với Fedorov về vai trò của drone trong kho vũ khí Ukraine. Mâu thuẫn này càng sâu sắc hơn khi Fedorov chuyển sang giữ chức Bộ trưởng Quốc phòng vào đầu năm và chính thức có quyền quyết định các thương vụ mua vũ khí.

Trong nửa năm qua, Fedorov và Syrsky nhiều lần đưa những tranh cãi lên Tổng thống Volodymyr Zelensky, người cuối cùng đã quyết định sa thải cả hai vào tháng này do những bất đồng kéo dài khiến chính phủ khó tập trung vào chiến tranh. Tuy nhiên, Zelensky không giải quyết được câu hỏi cốt lõi: Ukraine nên tiếp tục đổi mới sâu rộng với chiến tranh công nghệ cao, hay duy trì cách làm truyền thống để giữ vững hàng phòng thủ?

Ngày trước khi bị sa thải, Tướng Syrsky đã kêu gọi chính phủ dè chừng với sự thúc đẩy quá nhanh của công nghệ drone, cảnh báo rằng máy bay không người lái đơn thuần không thể đánh bại quân đội Nga và văn hóa công nghệ không thể thay thế kỷ luật quân sự. Ông nhấn mạnh, thử nghiệm quy mô lớn như vậy phải trả giá bằng đất đai và sinh mạng người dân.

Chiến tranh tại Ukraine trải dài trên hàng trăm km mặt trận, có sự tham gia của nhiều loại đơn vị quân đội khác nhau. Ban đầu, các đơn vị này tự huy động quỹ để mua vũ khí và thiết bị, phần lớn là drone, thông qua các chiến dịch gây quỹ qua mạng xã hội. Điều này tạo ra một hệ thống mua sắm song song. Fedorov đã nhân rộng mô hình này bằng cách xây dựng "chợ trực tuyến" Brave1 trên nền tảng Bộ chuyển đổi số, nơi mọi cấp bậc quân nhân có thể tự chọn mua thiết bị kỹ thuật cao như robot bánh xe, drone ném bom điều khiển từ xa hay các con chip AI nâng cấp.

Hệ thống này chưa từng có tiền lệ trong thế giới quân sự hiện đại, khi quân đội thường tập trung mua sắm qua một kênh duy nhất - Bộ quốc phòng. Fedorov cho rằng thủ tục truyền thống nặng nề, dễ tham nhũng và không đáp ứng kịp nhu cầu biến đổi nhanh trên chiến trường. Tuy nhiên, Syrsky lại coi đây là nguy cơ làm giảm sự đồng bộ và kiểm soát của Bộ Tổng tham mưu, khiến việc phối hợp binh chủng trở nên khó khăn hơn.

Khi Fedorov bị sa thải, những đổi mới kỹ thuật mà ông thúc đẩy đã cho thấy hiệu quả nổi bật: Ukraine hiện sản xuất hàng triệu drone mỗi năm, giảm bớt sự phụ thuộc vào viện trợ nước ngoài. Tuy nhiên, việc mất đi nhân vật đại diện quan trọng này khiến hướng đi của cuộc cách mạng drone trở nên bấp bênh. Zelensky bổ nhiệm hai nhân vật trẻ tuổi là Yevhenii Khmara làm Quyền Bộ trưởng Quốc phòng và Mykhailo Drapatyi làm chỉ huy các lực lượng vũ trang – cả hai thuộc thế hệ sau, cùng thời Fedorov, nhưng chưa chắc đã có đủ kinh nghiệm hoặc quyết tâm để tiếp tục các cải cách gây tranh cãi.

Đây là thời điểm quan trọng với Ukraine khi những thử thách trong đổi mới phương thức chiến tranh và quản lý quân đội vẫn còn rất lớn, trong khi dòng chảy của chiến tranh công nghệ đã khó có thể đảo ngược.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.