Kỷ niệm 70 năm thành lập thành phố khoa học Dubna – trung tâm nghiên cứu hạt nhân của Nga

Dubna là thành phố nằm ở phía bắc nhất của vùng Moskva thuộc Liên bang Nga, tọa lạc bên bờ sông Volga, được bao quanh bởi hai con sông là Dubna và Sestra, cùng với kênh Moskva và hồ chứa Ivanьkovo. Theo một số nhà sử học, lần đầu tiên khu vực này được nhắc đến vào năm 1134 khi Hoàng tử Yuri Dolgoruky xây dựng một pháo đài tại cửa sông Dubna. Đây là điểm giới hạn giữa lãnh thổ Rostov-Suzdal và Novgorod, đồng thời là trạm biên phòng và hải quan trên tuyến đường thương mại. Quần thể dân cư quanh pháo đài này tồn tại đến đầu thế kỷ XIII trước khi bị tàn phá trong thời kỳ xâm lược Mông Cổ - Tatars. Dần dần, khu vực phát triển thành một làng mạc, trở thành phần của thành phố Dubna ngày nay.

Lịch sử hiện đại của Dubna gắn liền với dự án nguyên tử của Liên Xô. Vào ngày 11/2/1943, Hội đồng Quốc phòng Liên Xô ban hành lệnh bí mật khởi động dự án phát triển bom nguyên tử. Giám đốc dự án, nhà khoa học Igor Vasilyevich Kurchatov, đề xuất xây dựng một máy gia tốc hạt nhân lớn trên sông Dubna - máy synchrocyclotron. Chính phủ Liên Xô đã ra quyết định xây dựng thiết bị này vào tháng 8/1946. Để giữ bí mật, dự án mang tên "Phòng thí nghiệm thủy lợi" và ký hiệu là "Thiết bị M" trong tài liệu. Công trình được xây gần làng Novo-Ivanьkovo, cạnh Nhà máy Thủy điện Ivanьkovo. Đầu năm 1949, synchrocyclotron đã chính thức hoạt động, lúc đó là máy gia tốc hạt nhân mạnh nhất thế giới, được mệnh danh là "Goliath" trong giới nghiên cứu hạt nhân.

Thành phần lao động và các nhà khoa học quanh máy synchrocyclotron đã hình thành một khu định cư vào năm 1954 và được công nhận là khu lao động. Ban đầu, nơi này được gọi là Dubno, tuy nhiên tên gọi này được chỉnh sửa thành Dubna vào năm 1958 để phù hợp với tên con sông địa phương.

Ngày 26/3/1956, một hiệp định được ký kết giữa 11 quốc gia xã hội chủ nghĩa ở châu Âu và châu Á (bao gồm cả Ba Lan, Tiệp Khắc và Trung Quốc) thành lập Viện Nghiên cứu Hạt nhân Liên hợp Quốc (OИЯИ) tại khu định cư Dubna. Viện được xây dựng trên nền tảng hai cơ sở khoa học đã tồn tại tại đây. Sự kiện này đánh dấu bước tiến lớn khiến khu lao động Dubna được nâng cấp lên thành phố vào tháng 7/1956.

Theo sắc lệnh của Chủ tịch Hội đồng Tối cao RSFSR, Dubna được chuyển thành thành phố có quyền trực thuộc vùng Kalinin với tên gọi chính thức được chấp nhận tháng 1/1958. Tháng 9/1956, thành phố mở rộng bao gồm cả khu vực Bolsaya Volga và một số làng như Aleksandrovka, Kozlaki, Novo-Ivanьkovo, Ratmino và Yurkino. Đến tháng 12/1960, thành phố tiếp tục sáp nhập thành phố Ivanьkovo lân cận.

OИЯИ nhanh chóng trở thành một trong những trung tâm nghiên cứu hạt nhân và vật lý hạt nhân lớn trên thế giới, đóng vai trò quan trọng như sự phản bác các trung tâm nghiên cứu ở Geneva, Thụy Sĩ. Tại đây, nhiều nguyên tố mới trong bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học đã được tổng hợp, bao gồm dubnium (số nguyên tử 105), flerovium (114) và oganesson (118) – các nguyên tố được đặt theo tên thành phố Dubna, nhà khoa học đồng sáng lập Georgy Flerov và học giả Yuri Oganessian của OИЯИ. Ngoài ra, việc nghiên cứu tổng hợp hạt nhân nhiệt hạch, vật chất và các hiện tượng mới cũng thường xuyên được tiến hành tại đây, góp phần sâu sắc vào sự phát triển của vật lý hiện đại.

Nikola Bogoliubov, nhà vật lý lý thuyết nổi tiếng, từng gọi Dubna là "đảo tự do khoa học" bởi môi trường nghiên cứu cởi mở, nơi các ý tưởng tưởng như viển vông ở những nơi khác lại được thảo luận thẳng thắn. Dubna cũng là trung tâm gặp gỡ của các nhà khoa học đến từ cả các quốc gia tư bản và xã hội chủ nghĩa, trở thành hòn đảo trung lập trong bối cảnh xung đột ý thức hệ toàn cầu.

Từ năm 1969, thành phố bắt đầu phát triển mạnh mẽ về công nghiệp công nghệ cao với nhà máy Tensor khai thác sản xuất các thiết bị phục vụ cho các nhà máy điện hạt nhân Liên Xô và các nước thuộc Hội đồng Tương trợ Kinh tế (CMEA). Năm 1973, nhà máy này đã xuất xưởng sản phẩm đầu tiên. Đến năm 1976, Viện Nghiên cứu "Atoll" được thành lập nhằm phát triển hệ thống giám sát trên các khu vực biển và sông ngòi Liên Xô. Cùng năm 1977, một trạm liên lạc vệ tinh (Azimut-M2) được xây dựng ở ngoại ô Dubna, hỗ trợ việc phát sóng sóng phát thanh và truyền hình từ Thế vận hội Mùa hè 1980 ở Moscow cho các quốc gia châu Âu và Bắc Đại Tây Dương.

Kinh tế gặp nhiều khó khăn trong những năm 1990, chính quyền Dubna tập trung bảo vệ kho tàng trí tuệ và khả năng nghiên cứu của thành phố. Chương trình "Technopolis Dubna" được khởi động nhằm duy trì các doanh nghiệp hàng đầu và thiết lập Đại học quốc tế về thiên nhiên, xã hội và con người Dubna (nay là Đại học Dubna). Thành phố cũng trở thành nơi đầu tiên ở Nga lắp đặt tổng đài số đô thị.

Vào tháng 12/2001, Dubna được chính thức công nhận là "thành phố khoa học", tiếp tục duy trì vai trò quan trọng trong nghiên cứu vật lý hạt nhân với sự tham gia của các nhà khoa học quốc tế. Đến năm 2020, thành phố hoàn thành việc vận hành collider NICA mới, một trong những máy gia tốc mạnh nhất thế giới, được xem là "người em" của Máy Va chạm Hadron Lớn (LHC).

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.