Bên trong nền kinh tế ngầm của Iraq: Các đảng phái, nhóm vũ trang và dầu mỏ

Chính quyền và các đảng phái chính trị cùng các nhóm vũ trang thân Iran đã lập ra các "văn phòng kinh tế" nhằm chiếm đoạt nguồn tài nguyên dầu mỏ và chuyển dòng vốn qua các hợp đồng nhà nước vào các quỹ tài chính ngoài hệ thống chính thức. Đây là một mạng lưới phức tạp hoạt động theo nhiều lớp ảnh hưởng từ các nhân vật trung tâm, bao gồm nhân viên nhà nước và các doanh nhân cả trong và ngoài Iraq.

Theo lời các cựu điều tra viên, quan chức và chuyên gia, hệ thống này đã phát triển qua nhiều giai đoạn kể từ khoảng năm 2006, từ mô hình ban đầu còn đơn giản đến cấu trúc phức tạp với nhiều văn phòng con và sự phối hợp của các nhóm vũ trang. Iran được cho là hưởng lợi lớn từ hệ thống này khi sử dụng nguồn tiền thu được để hỗ trợ cho các lực lượng thuộc "Trục Kháng chiến" đồng thời giúp che giấu những hoạt động lách trừng phạt của Mỹ.

Hệ thống gồm hai tầng chính: tầng trên là các nhà lãnh đạo đảng phái Shi’ite và Sunni, đóng vai trò bảo đảm hợp đồng nhà nước và chia sẻ lợi nhuận; tầng dưới rộng lớn với nhiều cá nhân quản lý thực thi các hợp đồng và dòng tiền. Các cuộc điều tra gần đây chủ yếu tập trung vào nhóm tầng dưới, bao gồm các quan chức cấp phó ngành dầu khí bị tình nghi liên quan tới đường dây buôn lậu dầu và tài trợ cho các nhóm vũ trang và chiến dịch chính trị.

Vào ngày 28 tháng 6 năm 2026, lực lượng an ninh Iraq đã tiến hành chiến dịch quy mô với xe tăng và xe bọc thép tiến vào Khu Vực Xanh ở Baghdad, đột kích nhiều địa điểm liên quan tới các nhân vật chính trị và bắt giữ hàng chục người. Chiến dịch được gọi là "Dawn Strike" thu hút sự chú ý lớn nhưng các vụ bắt giữ tiếp theo ít rầm rộ hơn.

Dù nhiều lần chính quyền Iraq phát động chiến dịch chống tham nhũng, phần lớn không tạo ra kết quả bền vững, thường chỉ là màn trình diễn chính trị nhằm giải quyết mâu thuẫn nội bộ hoặc ngăn chặn khủng hoảng chính trị. Tuy nhiên, chiến dịch hiện tại được đánh giá có sự vào cuộc mạnh mẽ của các bên quốc tế, trước áp lực do khủng hoảng tài chính, lệnh trừng phạt Mỹ và đóng cửa Eo biển Hormuz gây ra.

Cơ chế vận hành của các văn phòng kinh tế rất tinh vi nhưng dựa trên nền tảng đơn giản: các đảng phái chọn những người tin cậy, có khả năng kiểm soát và vận hành tài chính trong các cơ quan nhà nước, nhưng thường hoạt động như những "bóng ma" không ký giấy tờ chính thức. Những người này được tuyển lựa kỹ lưỡng, từ người thân cận của lãnh đạo đến những cá nhân có thể dễ dàng kiểm soát và thao túng.

Qua nhiều năm, các đảng phái xây dựng lực lượng nhân sự chuyên môn cao có kỹ năng đàm phán, hiểu biết thủ tục hành chính, am hiểu thị trường, tiếp cận ngân hàng và ngoại tệ, đồng thời biết cách né tránh các cơ quan kiểm soát và trừng phạt. Người đứng đầu các văn phòng này thường có quan hệ rộng với các công ty, bộ ngành và các giám đốc điều hành cao cấp, khiến họ trở thành thế lực không thể bỏ qua trong chính trị và kinh tế.

Các văn phòng kinh tế không có tên gọi chính thức nhưng quyền lực của chúng có thể vượt qua cả các bộ trưởng. Mỗi kỳ bầu cử không chỉ quyết định chính phủ mà còn tái phân bố thị trường và chia sẻ lợi ích kinh tế giữa các đảng phái theo hệ thống điểm dựa trên số ghế quốc hội, ảnh hưởng đến bộ máy hành chính cấp cao, hợp đồng và nguồn tài chính nhà nước.

Chuyên gia kinh tế Sadiq al-Rikabi ước tính khoảng 40 mạng lưới văn phòng kinh tế đang hoạt động qua hơn 200 nhóm ảnh hưởng trải rộng trong các bộ, hội đồng tỉnh, ngân hàng và các tổ chức khác với hơn 1.000 công ty bình phong hay nhà thầu liên kết. Các doanh nghiệp được gắn với văn phòng đảng thường tham gia kinh doanh hợp pháp, song phần lớn cơ hội làm ăn thực sự đòi hỏi phải làm việc với những người kiểm soát phần kinh tế phi pháp.

Hệ thống cũng tạo ra hai loại doanh nhân: nhóm thân cận đảng, được ưu đãi đặc biệt và hưởng nhiều đặc quyền, và nhóm doanh nhân tư nhân lâm vào cảnh khó khăn vì bị trì hoãn thanh toán từ phía nhà nước với tổng số tiền khoảng 28 triệu USD tính đến năm 2025.

Tổng kết, các văn phòng kinh tế được cho là chiếm đoạt khoảng 10% ngân sách nhà nước Iraq, tương đương khoảng 15 tỷ USD mỗi năm, chưa kể các nguồn thu từ buôn lậu hay chiếm đoạt tài sản của khu vực tư nhân. Mạng lưới này ảnh hưởng sâu và hình thành bộ mặt thực sự của nhà nước Iraq xét theo phân chia quyền lực theo giới phái.

Ngoài khoản tiền khổng lồ thu được từ dầu mỏ và ngân sách nhà nước, hệ thống còn giúp duy trì quyền lực chính trị và ổn định lợi ích lâu dài của các đảng phái cùng các nhóm vũ trang liên quan, đồng thời giúp các bên trong khu vực tránh sự kiểm soát của các biện pháp trừng phạt quốc tế.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.