Nấm - lực lượng vô hình đang bảo vệ hành tinh của chúng ta

Những điểm chính

• Tiến sĩ Toby Kiers, nhà sinh vật học tiến hóa, sáng lập Hội Bảo vệ Mạng lưới Ngầm (Society for the Protection of Underground Networks) để nghiên cứu và bảo vệ các hệ thống nấm dưới lòng đất.

• Công trình của tiến sĩ Kiers đã được ghi nhận bằng Học bổng MacArthur và Giải Tyler về Thành tựu Môi trường - được ví như giải Nobel 'xanh'.

• Nhóm nghiên cứu lập bản đồ mạng lưới nấm ngầm tại Palmyra Atoll, một đảo san hô hẻo lánh ở Thái Bình Dương.

• Các mạng lưới nấm dưới lòng đất kết nối rễ cây, vận chuyển chất dinh dưỡng và đóng vai trò thiết yếu trong sức khỏe của hệ sinh thái toàn cầu.

Không chỉ là thực vật và động vật

Khi nhắc đến sức khỏe của hành tinh, giới khoa học thường tập trung vào hệ thực vật và động vật - những gì có thể quan sát bằng mắt thường. Nhưng tiến sĩ Toby Kiers, nhà sinh vật học tiến hóa và người sáng lập Hội Bảo vệ Mạng lưới Ngầm (Society for the Protection of Underground Networks), cho rằng chúng ta đang bỏ qua một lực lượng thứ ba cực kỳ quan trọng: nấm.

Nấm không phải thực vật, cũng không phải động vật. Chúng tồn tại trong lòng đất, len lỏi qua từng lớp đất, rễ cây và chất hữu cơ, tạo thành những mạng lưới ngầm rộng lớn mà mắt người hầu như không nhìn thấy. Chính sự vô hình này khiến vai trò của nấm bị đánh giá thấp trong suốt nhiều thập kỷ nghiên cứu sinh thái.

Công trình của tiến sĩ Kiers đang dần lấp đầy khoảng trống đó. Bằng cách lập bản đồ các hệ thống ngầm sống còn của Trái Đất, bà và nhóm nghiên cứu đang chứng minh rằng nấm không chỉ "có mặt" trong hệ sinh thái - chúng là một trong những trụ cột giữ cho hệ sinh thái đó hoạt động.

Từ đảo san hô xa xôi đến giải thưởng hàng đầu thế giới

Một trong những địa điểm nghiên cứu tiêu biểu của tiến sĩ Kiers là Palmyra Atoll - một đảo san hô hẻo lánh giữa Thái Bình Dương. Đây là môi trường lý tưởng để quan sát các mạng lưới nấm hoạt động trong điều kiện gần như nguyên sơ, ít bị tác động bởi con người. Những dữ liệu thu được từ Palmyra đang giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về cách nấm vận hành vai trò của mình trong hệ sinh thái tự nhiên.

Những đóng góp này đã mang lại cho tiến sĩ Kiers nhiều giải thưởng khoa học danh giá, trong đó nổi bật nhất là Học bổng MacArthur - thường được gọi là "học bổng thiên tài" - và Giải Tyler về Thành tựu Môi trường (Tyler Prize for Environmental Achievement), đôi khi được ví như giải Nobel "xanh" trong lĩnh vực môi trường.

Mạng lưới ngầm - "internet" của thế giới tự nhiên

Các mạng lưới nấm dưới lòng đất không chỉ đơn thuần là những sợi hữu cơ phân hủy chất mục. Chúng kết nối rễ cây với nhau, vận chuyển chất dinh dưỡng, nước và thậm chí cả tín hiệu hóa học giữa các cây trong một khu rừng. Giới khoa học từng gọi đây là "wood wide web" - mạng lưới rừng rộng lớn - nhưng bản chất phức tạp và quy mô thật sự của nó vẫn còn đang được khám phá.

Tiến sĩ Kiers tập trung vào việc lập bản đồ những hệ thống này một cách chi tiết và có hệ thống. Công việc đó không đơn giản: các mạng nấm phát triển trong môi trường tối, ẩm ướt, khó tiếp cận, và có thể trải rộng trên diện tích khổng lồ mà không để lại dấu hiệu nào trên mặt đất.

Tuy nhiên, chính sự ẩn mình đó lại khiến nấm trở thành đối tượng nghiên cứu đặc biệt hấp dẫn. Mỗi kết quả mới không chỉ bổ sung thêm một mảnh ghép vào bức tranh sinh thái toàn cầu, mà còn đặt ra những câu hỏi mới về cách bảo tồn những hệ thống vô hình nhưng thiết yếu này trước áp lực ngày càng tăng từ biến đổi khí hậu và mất môi trường sống.

Vì sao nấm quan trọng với tương lai hành tinh?

Nhận thức về nấm không chỉ là câu chuyện khoa học thuần túy. Nếu các mạng lưới ngầm này bị phá hủy - do canh tác công nghiệp, ô nhiễm đất hay phá rừng - hậu quả có thể lan rộng theo những cách mà chúng ta chưa lường hết được. Cây cối mất đi "hệ thống hỗ trợ" dưới lòng đất, đất mất khả năng lưu giữ carbon, và toàn bộ cấu trúc của hệ sinh thái có thể trở nên mong manh hơn.

Đó là lý do tiến sĩ Kiers không chỉ nghiên cứu nấm mà còn thành lập một tổ chức chuyên bảo vệ các mạng lưới ngầm này. Trong bối cảnh cuộc khủng hoảng đa dạng sinh học đang diễn ra toàn cầu, việc đưa nấm vào danh sách những thứ cần được bảo tồn có thể là một bước thay đổi quan trọng trong cách loài người quản lý và gìn giữ hành tinh.

Câu hỏi thường gặp

Tiến sĩ Toby Kiers là ai và tại sao bà nổi tiếng?

Tiến sĩ Toby Kiers là nhà sinh vật học tiến hóa và người sáng lập Hội Bảo vệ Mạng lưới Ngầm. Bà nổi tiếng nhờ công trình lập bản đồ các hệ thống nấm ngầm và đã nhận Học bổng MacArthur cùng Giải Tyler về Thành tựu Môi trường.

Mạng lưới nấm dưới lòng đất có vai trò gì với hệ sinh thái?

Các mạng lưới nấm ngầm kết nối rễ cây với nhau, vận chuyển chất dinh dưỡng, nước và tín hiệu hóa học giữa các cây trong rừng, đóng vai trò như một hệ thống hỗ trợ thiết yếu cho toàn bộ hệ sinh thái.

Palmyra Atoll là gì và tại sao được chọn để nghiên cứu nấm?

Palmyra Atoll là một đảo san hô hẻo lánh ở Thái Bình Dương, được nhóm của tiến sĩ Kiers chọn nghiên cứu vì đây là môi trường gần như nguyên sơ, ít bị tác động bởi con người, lý tưởng để quan sát mạng lưới nấm hoạt động tự nhiên.

Giải Tyler Prize for Environmental Achievement là gì?

Giải Tyler Prize for Environmental Achievement là một trong những giải thưởng môi trường danh giá nhất thế giới, đôi khi được gọi là giải Nobel 'xanh'. Tiến sĩ Toby Kiers là một trong những người từng nhận giải này.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.