Việc Philippines đòi quyền đáy biển có thể ảnh hưởng đến đàm phán Bộ Quy tắc Ứng xử ở Biển Đông

Ngày 28/7, Philippines chính thức trình bày phần đệ trình thềm lục địa mở rộng của mình trong vùng biển mà nước này xem là lãnh thổ trước Ủy ban ranh giới thềm lục địa Liên Hợp Quốc (CLCS). Bộ Ngoại giao Philippines xác nhận sự kiện này vào ngày 31/7.

Rogelio Villanueva Jnr, trợ lý bộ trưởng và người phát ngôn về các vấn đề biển của Bộ Ngoại giao Philippines, nhấn mạnh việc đệ trình này thể hiện cam kết kiên định của Manila đối với Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển 1982 (UNCLOS) và Hiến chương Liên Hợp Quốc.

Theo điều 76 của UNCLOS, các quốc gia ven biển như Philippines có quyền xác định ranh giới ngoài của thềm lục địa của mình, bao gồm phần đáy biển và lớp đất dưới đáy biển ở các vùng biển vượt quá 200 hải lý nhưng không quá 350 hải lý tính từ đường cơ sở.

Mặc dù đệ trình liên quan đến quyền đối với đáy biển và lớp đất dưới đáy biển, không đề cập đến chủ quyền đảo hoặc vùng biển trên mặt nước, nhưng các yêu sách chồng lấn từ các nước láng giềng Đông Nam Á và yêu sách rộng lớn của Trung Quốc trong phạm vi "đường 9 đoạn" vẫn gây phức tạp cho việc phân xử của Ủy ban.

Trung Quốc phản ứng mạnh mẽ, cáo buộc Philippines vi phạm nghiêm trọng chủ quyền Trung Quốc và làm suy yếu hòa bình khu vực.

Bắc Kinh còn cho rằng Manila lấy việc đệ trình này làm cớ để thổi phồng phán quyết trọng tài cách đây 10 năm mà họ bác bỏ là "phi pháp, vô hiệu".

Tuy nhiên, các nhà phân tích nhận định bản đệ trình của Philippines mới chỉ là bước khởi đầu trong quy trình lâu dài của Ủy ban CLCS. Quá trình này bao gồm đánh giá khoa học kỹ thuật, kiểm tra hình thức cũng như công bố ba tháng để các quốc gia khác có thể phản hồi.

Năm 2024, Malaysia và Việt Nam đã phản đối yêu sách của Philippines. Malaysia cho rằng xác định thềm lục địa mở rộng của Philippines từ đường cơ sở khu vực Sabah là không hợp pháp vì điều này xâm phạm chủ quyền Malaysia tại Sabah. Trong khi đó, Việt Nam cũng đệ trình yêu sách thềm lục địa riêng tháng sau và tuyên bố sẵn sàng thảo luận các giải pháp cùng có lợi với Philippines.

Theo các quy tắc của Ủy ban CLCS, khi có tranh chấp, ủy ban có thể chỉ quyết định những phần không tranh chấp, trong khi các bên cần đưa tranh chấp ra Tòa án Quốc tế về Luật Biển để giải quyết.

Việc Philippines đệ trình yêu cầu quyền đáy biển có thể không làm tê liệt đàm phán Bộ Quy tắc Ứng xử (COC) – khuôn khổ đối thoại kéo dài giữa ASEAN và Trung Quốc nhằm thiết lập quy tắc ứng xử tại Biển Đông – nhưng sẽ khiến việc tìm được sự đồng thuận trong khối trở nên khó khăn hơn.

Các quốc gia có yêu sách chồng lấn như Malaysia và Việt Nam được dự báo tiếp tục bảo vệ lập trường pháp lý riêng của mình. Sự phản đối ngoại giao giữa các bên cũng được đánh giá là diễn biến bình thường, phản ánh sự cần thiết duy trì đối thoại liên tục và ngoại giao pháp lý.

Chuyên gia Joanne Lin từ Viện ISEAS nhận định việc Philippines trình yêu sách cho thấy việc ASEAN chung lập trường còn nhiều khó khăn do mâu thuẫn các yêu sách và lợi ích pháp lý khác nhau. Điều này gây áp lực lớn lên vai trò Chủ tịch ASEAN của Philippines, đòi hỏi nước này phải tách bạch lập trường quốc gia và vai trò trung gian công bằng trong đàm phán.

Gary Ador Dionisio, trưởng khoa Ngoại giao và Quản trị tại De La Salle – College of Saint Benilde, nhấn mạnh thách thức lớn nhất trong đàm phán COC là bất đồng lâu dài giữa ASEAN và Trung Quốc về nội dung, tính pháp lý và việc thực thi, chứ không phải bản đệ trình của Philippines.

Ông Dionisio cũng nhấn mạnh vai trò kép của Philippines khi giữ vị trí Chủ tịch ASEAN: vừa bảo vệ quyền chủ quyền quốc gia vừa duy trì uy tín trung gian thúc đẩy sự đồng thuận khu vực. Ông cho rằng phương án hợp lý là tiếp tục tham vấn song phương và đa phương giữa các nước liên quan, đồng thời tuân thủ các cơ chế của UNCLOS mà không làm ảnh hưởng đến các cuộc đàm phán giới hạn hàng hải trong tương lai.

Trong bối cảnh đàm phán về Bộ Quy tắc Ứng xử chưa có bước đột phá rõ ràng, những diến biến xung quanh yêu sách đáy biển của Philippines dự kiến sẽ tiếp tục là yếu tố cần theo dõi kỹ lưỡng.