Nigeria đối mặt với thách thức dân chủ khi lập pháp và tư pháp suy yếu nghiêm trọng

Nhà triết học nổi tiếng thế kỷ 18, Voltaire, từng khẳng định vị trí quan trọng của các nhà lập pháp trong nền dân chủ, coi họ như trung tâm của danh dự và vinh quang. Khi Voltaire nói câu này, ý niệm dân chủ còn rất mới mẻ, đặc biệt là khi nước Mỹ mới hình thành với khái niệm chính phủ của dân, do dân và vì dân. Tuy nhiên, triết lý của ông dường như không thể áp dụng ở Nigeria ngày nay, khi Quốc hội nước này, được gọi là National Assembly (NASS), lại trở thành cơ quan gây thất vọng vì thiếu trách nhiệm và bị thao túng.

Nhà soạn kịch George Bernard Shaw từng nhận xét rằng dân chủ đôi khi chỉ là việc bầu cử bởi nhiều người không đủ năng lực thay cho việc bổ nhiệm bởi ít người tham nhũng. Nhận định này ngày càng thể hiện rõ trong thực tế Nigeria sau năm 1999, khi cả ba nhánh quyền lực — hành pháp, lập pháp và tư pháp — đều ngập trong tham nhũng. Nhà báo Dele Sobowale, tác giả bài phân tích trên Vanguard, đưa ra ví dụ về tổng thống Peru Alberto Fujimori, người đã từng sử dụng các thủ đoạn thao túng Quốc hội và tư pháp để tập trung quyền lực và thiết lập chế độ độc tài. Nigeria bắt đầu trải qua những bước đi tương tự khi Tổng thống Olusegun Obasanjo lên nắm quyền.

Obasanjo nhanh chóng chiếm quyền kiểm soát Đảng Dân chủ Nhân dân (PDP) và các cơ quan khác, hứa hẹn xóa đói giảm nghèo và chống tham nhũng. Tuy nhiên, trong tám năm cầm quyền, tham nhũng lại gia tăng và các chương trình phát triển quan trọng như dự án nâng công suất điện được đầu tư hàng chục tỷ USD không đạt hiệu quả mà tiền bạc bị thất thoát không rõ tung tích.

Hai nhiệm kỳ của tổng thống Yar’Adua và Jonathan được coi là khoảng thời gian ít tham nhũng nhất kể từ khi Nigeria trở lại nền dân chủ sau năm 1999, bởi chính phủ không can thiệp quá nhiều vào hoạt động Quốc hội và tôn trọng quyền tự do báo chí. Tuy nhiên, điều này không kéo dài khi tổng thống Buhari và đảng APC lợi dụng sự không hài lòng về tình trạng tham nhũng để tuyên bố chương trình thay đổi "CHANGE" và giành chiến thắng trong các cuộc bầu cử.

Dưới thời Buhari, sự can thiệp của hành pháp vào Quốc hội trở nên nghiêm trọng khi các nhà lãnh đạo Quốc hội trở thành công cụ của chính phủ, loại bỏ vai trò giám sát và kiểm soát. Những hành động như việc rút khoảng 30 nghìn tỷ naira từ Ngân hàng Trung ương Nigeria (CBN) mà không được phê duyệt của Quốc hội và thiếu công khai minh bạch khiến hệ thống tài chính quốc gia hao tổn nặng nề. Trong khi đó, các báo cáo kiểm toán liên tiếp chỉ ra hàng nghìn tỷ naira bị thất thoát trong các cơ quan nhà nước nhưng đều không được giải quyết nghiêm túc.

Điều này đẩy Nigeria vào vòng xoáy khủng hoảng tài chính sâu sắc, cùng với sự suy giảm nghiêm trọng của những thể chế dân chủ, khiến niềm tin của người dân ngày càng lung lay.

Tiếp nối chính sách của chính quyền trước, Tổng thống Bola Tinubu không chỉ thừa nhận thực trạng gần như cạn kiệt ngân sách quốc gia mà còn cho thấy sự ủng hộ đối với Quốc hội "con dấu cao su", đồng nghĩa với việc các cơ quan lập pháp tiếp tục bị thao túng và thiếu sót trong vai trò kiểm tra quyền lực. Sự điều hành này đặt ra nhiều câu hỏi nghiêm trọng về tương lai của nền dân chủ Nigeria trên nền tảng thể chế đã yếu kém từ trước.

Bài viết chưa kết thúc khi tác giả hứa sẽ tiếp tục phân tích chi tiết hơn về tình hình dưới chính quyền Tinubu và tác động lâu dài của những chính sách hiện tại đối với Nigeria.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.