Nam Phi đối mặt với làn sóng bài ngoại dâng cao trong ngày tưởng niệm Mandela

Ngày 18/7 hàng năm tại Nam Phi là thời điểm kỷ niệm ngày sinh của cố Tổng thống Nelson Mandela, người anh hùng dân tộc đã tranh đấu không mệt mỏi cho công lý và nhân quyền trong suốt 67 năm. Truyền thống này kêu gọi mỗi cá nhân dành 67 phút để đóng góp cho xã hội. Tuy nhiên, năm nay tại tỉnh Đông Cape, quê hương của Mandela, một phong trào có tên "March and March" đã lợi dụng ngày này với mục đích khác hẳn: thanh lọc vùng đất khỏi người nhập cư bất hợp pháp. Một đại diện của nhóm này tuyên bố sẽ dùng 67 phút truyền thống để thực hiện chiến dịch loại bỏ những người di cư không hợp pháp.

Đáng chú ý, phong trào March and March cùng các nhóm tương tự tiếp tục đẩy mạnh các cuộc biểu tình nhằm vào người nhập cư từ các nước châu Phi khác dù tinh thần đoàn kết lục địa từng được Mandela và Thượng phụ Desmond Tutu khẳng định mạnh mẽ. Hình ảnh của Mandela với nắm đấm giơ cao còn được sử dụng trên các áp phích kêu gọi tuần hành chống di cư trái phép tại Soweto.

Bắt đầu từ hạn chót ngày 30/6 mà các nhóm bài ngoại đặt ra, những người nhập cư không có giấy tờ hợp lệ được yêu cầu trở về nước. Ngay sau đó, các cuộc tuần hành được tiến hành hàng tuần vào các ngày thứ Năm với khẩu hiệu "Chúng tôi sẽ đi tới khi thắng lợi". Hàng nghìn người đã xuống đường tại nhiều địa phương.

Dưới sức ép lớn, hàng chục nghìn người nhập cư từ các quốc gia như Malawi, Zimbabwe, Mozambique đã buộc phải rời Nam Phi. Điều này bao gồm cả những người cư trú hợp pháp. Chính phủ các nước Ghana, Nigeria, Malawi đã phải phối hợp tổ chức các chuyến bay và xe buýt đưa công dân về nước. Trong khi đó, tại thành phố cảng Durban, nhiều người phải chờ hàng ngày bên ngoài lãnh sự quán hoặc các nơi tạm trú dựng vội vã để xin được chuyển đi. Cơ quan nhập cư Nam Phi cũng thiết lập quy trình nhanh để lấy dấu vân tay và thông tin cá nhân người di cư tại các cửa khẩu như Beitbridge, nơi vẫn duy trì hàng dài người chờ qua biên giới.

Bộ trưởng Tư pháp Mmamoloko Kubayi cho biết đã có khoảng 53.000 người di cư bất hợp pháp rời khỏi Nam Phi, nhấn mạnh phần lớn đến từ những quốc gia láng giềng. Bà khẳng định đây là những người "mong muốn hồi hương" chứ không phải bị trục xuất, đồng thời nêu rõ chính phủ quyết tâm mạnh tay hơn trong việc ngăn chặn di cư trái phép để tránh lặp lại tình trạng như hiện nay trong vòng ba năm tới.

Mặc dù vậy, nhiều nhóm hoạt động phản đối kỳ thị và bài ngoại cho rằng tình hình đang trở thành một cuộc khủng hoảng nhân đạo nghiêm trọng. Yeshelen Govender, điều phối viên nhóm xã hội dân sự, cho biết tình trạng thù địch với người di cư đang gia tăng trong hơn một năm qua, thậm chí có cả người Nam Phi phải chịu bạo lực vì bị nhầm là người nước ngoài. Cô cảnh báo chính quyền chưa có động thái đủ mạnh để hỗ trợ nhân đạo, phần việc này chủ yếu do các tổ chức xã hội dân sự đảm nhận trong lúc nhiều đảng phái chính trị ngại can thiệp sâu trước các cuộc bầu cử địa phương sắp tới.

Trước đây, sau khi chế độ phân biệt chủng tộc Apartheid kết thúc vào 1994, Nam Phi đã mở rộng cửa chào đón người nhập cư từ các quốc gia láng giềng, đặc biệt từ những nước đã hỗ trợ phong trào chống Apartheid. Người lao động di cư đã có mặt hàng trăm năm qua, góp phần phát triển các ngành như khai thác mỏ.

Tuy nhiên, nền kinh tế khó khăn, tỉ lệ thất nghiệp trên 30% cùng với tội phạm cao đã kích thích làn sóng bài ngoại bùng phát, nhất là tại các khu vực nghèo khó. Mặc dù dân số người nước ngoài chỉ chiếm khoảng 4%, nhưng quan niệm cho rằng người nhập cư chiếm đoạt việc làm của người bản địa đang phổ biến sâu rộng.

Hiện tại, các chiến dịch bài ngoại ngày càng chuyên nghiệp hơn, tận dụng truyền thông xã hội nhằm thu hút sự chú ý và gây áp lực. Các cuộc biểu tình thực tế thường không lớn như trên mạng thu hút, thay vào đó là các chiến thuật đe dọa cụ thể. Tuần trước, nhiều nhóm đông người đã tập trung trước các doanh nghiệp yêu cầu sa thải nhân viên là người nước ngoài và ưu tiên tuyển dụng người Nam Phi. Thậm chí, họ còn đến từng nhà ở khu ổ chuột Alexandra, Johannesburg, cưỡng ép người nước ngoài rời đi và bàn giao cho cảnh sát. Bộ trưởng Tư pháp khẳng định chính quyền sẽ ngăn chặn hành vi vi phạm luật pháp và đã bắt giữ ba người tham gia các vụ việc này.

Trong khi đó, nhiều người nhập cư khác vẫn đang chờ đợi sự hỗ trợ hoặc phương tiện trở về quê hương tại Durban và các nơi khác. Phần lớn không rõ họ sẽ tiếp tục ra sao. Một số cho biết sẽ trở lại Nam Phi khi tình hình ổn định hơn, bất chấp điều kiện sống ở quê nhà vẫn rất khó khăn, như ở Malawi, nơi 70% dân cư sống dưới mức 2,15 USD mỗi ngày.

Chủ tịch Zimbabwe Emmerson Mnangagwa bày tỏ chào đón mọi người dân hồi hương và mong muốn họ góp phần giải quyết các vấn đề tồn đọng tại quê nhà. Chính phủ Mozambique cũng thông báo sẽ tận dụng các hiệp định với Bồ Đào Nha và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất để tạo việc làm cho người hồi hương.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.