Kiến trúc cần đặt môi trường làm khách hàng đầu tiên

Mỗi dự án kiến trúc mở đầu bằng câu hỏi quen thuộc: "Khách hàng là ai?" Đáp án có thể là chủ nhà, nhà phát triển, tổ chức hoặc chính phủ tài trợ dự án. Các kiến trúc sư đã rất thành công trong việc chuyển tải mong muốn, ngân sách, chức năng và thẩm mỹ của khách hàng để tạo ra công trình phù hợp với nhu cầu con người. Tuy nhiên, có thể câu hỏi này không đủ sâu sắc, bởi có lẽ chúng ta đã quên mất khách hàng đầu tiên thật sự của kiến trúc: môi trường.

Bằng chứng khảo cổ học cho thấy những nơi trú ẩn đầu tiên của con người được xây dựng hàng trăm nghìn năm trước, với mục đích chính là thích nghi với môi trường thiên nhiên - che chắn mưa gió, nhiệt độ khắc nghiệt, động vật săn mồi và các hiểm họa khác. Nhà nghiên cứu Amos Rapoport đã chỉ ra rằng hình thức nhà ở chịu ảnh hưởng trực tiếp từ khí hậu, địa lý, vật liệu có sẵn và văn hóa. Ở giai đoạn đó, nhà ở là sự thích nghi chứ không phải là chinh phục thiên nhiên. Môi trường không chỉ là nguồn vật liệu, mà còn đóng vai trò là nền tảng để nơi trú ẩn cần thiết tồn tại.

Trải qua lịch sử phát triển từ hang động tự nhiên đến các khu căn hộ cao tầng, nơi ở không đơn thuần chỉ là chỗ trú ẩn nữa mà đã trở thành biểu tượng của địa vị, sự thành đạt, đầu tư và phong cách sống. Như một ngành kinh tế quan trọng, thị trường bất động sản có ảnh hưởng đến xã hội và phát triển kinh tế toàn cầu, trong khi các chiến dịch chính trị cũng lấy nhà ở làm trọng tâm thu hút cử tri. Đáng chú ý là mạng xã hội ngày càng tôn vinh hình ảnh nhà đẹp, nội thất sang trọng, biến nhà ở thành một thành tựu văn hóa, nhưng cũng là điểm mù triết học đối với môi trường tự nhiên.

Tuy nhiên, môi trường đóng vai trò chủ chốt cung cấp đất đai, nước sạch, gỗ, đá, khoáng sản, năng lượng, đa dạng sinh học và khí hậu cần thiết cho mọi công trình kiến trúc. Việc phát triển theo mô hình hiện tại khiến tài nguyên này bị khai thác cạn kiệt nhanh chưa từng có. Liên hợp quốc dự báo dân số thế giới sẽ vượt 10 tỷ người trong thế kỷ này, với gần 70% sinh sống tại vùng đô thị vào năm 2050. Nhu cầu về nhà ở từ đó sẽ dẫn đến áp lực lớn về vật liệu và hạ tầng nếu cách thức phát triển không thay đổi.

Các công trình và hoạt động xây dựng đã góp phần đáng kể vào lượng khí thải carbon liên quan đến năng lượng cũng như tiêu thụ vật liệu toàn cầu. Hàng loạt hành động như khai phá rừng, thu hồi đất ngập nước, biến đổi bờ biển, chuyển đổi đất nông nghiệp diễn ra ở nhiều nơi trên thế giới để phục vụ mở rộng đô thị. Ví dụ, dự án Eko Atlantic tại Lagos minh họa năng lực kỹ thuật vượt trội trong việc cải tạo đất đai nhưng cũng nảy sinh những tranh luận về sinh thái bờ biển dài hạn và khả năng chống chịu. Các thách thức tương tự cũng diễn ra tại Jakarta, vùng Amazon và các đô thị phát triển nhanh như Atlanta.

Những ví dụ trên không phải để phản đối sự phát triển mà nhằm nhấn mạnh rằng mọi quyết định thiết kế đều liên quan đến hậu quả sinh thái kéo dài vượt quá phạm vi công trình.

Thiết kế bền vững từ lâu tập trung giảm thiểu tác động tiêu cực lên môi trường đồng thời tối đa hóa lợi ích cho con người. Đây vẫn là mục tiêu then chốt. Tuy nhiên, cần có sự chuyển biến sâu sắc hơn về triết lý: thay vì chỉ hỏi "Công trình này phục vụ người ở ra sao?" nên là "Làm thế nào để công trình cải thiện hệ sinh thái mà nó tồn tại?".

Góc nhìn này đặt môi trường vào vị trí một bên liên quan chính và khách hàng đầu tiên của kiến trúc. Neri Oxman, nhà thiết kế và nghiên cứu nổi tiếng, cho rằng thiên nhiên phát triển vật thể một cách tự nhiên thay vì lắp ráp theo kiểu công nghiệp. Bà đề xuất hệ thống thiết kế phải hòa nhập và tham gia vào quá trình tự nhiên thay vì chỉ lấy tài nguyên từ nó. Đây là lời mời gọi các kiến trúc sư chuyển từ thiết kế trên thiên nhiên sang thiết kế cùng với thiên nhiên.

Ngày nay, nhà ở hiện đại thường tách biệt con người khỏi trải nghiệm môi trường tự nhiên. Thay vì tiếp xúc với thay đổi khí hậu hay mùa vụ, con người điều chỉnh nhiệt độ trong nhà bằng máy điều hòa, sử dụng tiện nghi cá nhân thay vì không gian công cộng, và thay thế tương tác trực tiếp với thiên nhiên bằng môi trường trong nhà được kiểm soát chặt chẽ. Điều này không phải vì chủ ý mà vì nhu cầu về sự thoải mái, an toàn và thuận tiện. Tuy vậy, nó dần tạo ra thói quen trốn tránh môi trường tự nhiên – một hình thức gián tiếp làm suy giảm mối quan hệ bền vững giữa con người và hệ sinh thái mà chúng ta phụ thuộc.

Ngày càng, nhà ở trở nên chú trọng hình thức bên ngoài hơn là chức năng thực tế. Các xu hướng toàn cầu, mạng xã hội và văn hóa tiêu dùng hướng tới hình ảnh biến nhà như tuyên ngôn cá nhân, được đánh giá qua thẩm mỹ và sự độc đáo nhiều hơn là tính bền vững sinh thái. Thành công kiến trúc phần lớn được đo bằng mức độ thu hút chú ý thay vì tác động môi trường tích cực. Đây là nguy cơ lớn khiến kiến trúc trở thành công trình trình diễn hơn là công trình vì sự bền vững.

Trí tuệ nhân tạo (AI) hứa hẹn những tiến bộ lớn trong mô hình hóa năng lượng, tối ưu hóa vật liệu và tăng hiệu quả thi công. Đây là điều cần được hoan nghênh. Tuy nhiên, công nghệ cũng có thể thúc đẩy chu trình phát triển nhanh, tạo ra nhiều biểu đạt kiến trúc cá nhân hóa đáp ứng thị trường hơn là giới hạn sinh thái. Vấn đề không phải công nghệ mà là triết lý điều hướng việc sử dụng nó.

Ý tưởng không phải là ngăn chặn xây dựng, cũng không giảm giá trị của nhà ở. Nơi ở vẫn là một trong những thành tựu lớn của văn minh. Thách thức nằm ở cách chúng ta định nghĩa thành công và những điều phải hy sinh cho nó. Có lẽ bước tiến tiếp theo của kiến trúc không phải là vật liệu mới, hệ thống kết cấu tiên tiến, hay thuật toán thiết kế hiệu quả hơn mà là một đạo đức mới, công nhận rằng mỗi dự án có nhiều "khách hàng" hơn một người đơn lẻ.

Chủ nhà xứng đáng được an toàn và tiện nghi, cộng đồng cần được thịnh vượng bền vững, các thế hệ tương lai đáng có sự linh hoạt và thế giới tốt hơn. Nhưng điều quan trọng là môi trường – nguồn gốc của mọi khu đất, vật liệu, dịch vụ hệ sinh thái và khả năng sống – phải được xem là khách hàng đầu tiên, không chỉ là nguồn tài nguyên. Nếu có thể phục hồi quan điểm này, kiến trúc tương lai sẽ thiết kế không gian để con người và thiên nhiên cùng phát triển, một sứ mệnh thiết kế quan trọng nhất trong bối cảnh biến đổi khí hậu, mất đa dạng sinh học và đô thị hóa chưa từng có.

Deji Lawal, nhà thiết kế và giảng viên tại Đại học Babcock, Ilishan-Remo, bang Ogun State, Nigeria, gửi bài qua email [email protected]

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.