Cuộc chiến chống gian lận thuế tại Đức: Khi người nộp thuế thiện chí cũng dễ sa bẫy

Bộ trưởng Tài chính Đức Lars Klingbeil (SPD) tuyên bố quyết tâm đấu tranh mạnh mẽ với hành vi gian lận thuế, song cuộc chiến này không hề đơn giản và đầy những phức tạp. Các hình thức trốn thuế rất đa dạng, từ việc người lao động kê khai sai khoảng cách đi làm hay tận dụng chi phí thuê bao cho con cái đã trưởng thành, đến việc doanh nghiệp ghi nhận không đầy đủ doanh thu để giảm số thuế phải nộp. Thực tế cho thấy, khi có ý định gian lận, nhiều cách thức được tìm ra để che giấu hành vi vi phạm.

Trong một số trường hợp, cả người cung cấp dịch vụ lẫn người tiêu dùng đều muốn tránh thuế bằng cách từ chối nhận hoá đơn, tạo điều kiện để giá thành sản phẩm hoặc dịch vụ thấp hơn. Điều này không chỉ gây thiệt hại cho các doanh nghiệp minh bạch mà còn buộc những người nộp thuế trung thực phải gánh chịu một phần thuế lớn hơn để duy trì vận hành Nhà nước.

Bộ trưởng SPD Lars Klingbeil khẳng định nguyên tắc quan trọng là người nộp thuế trung thực không được trở thành đối tượng thiệt thòi trong cuộc chiến chống gian lận thuế. Những công ty thành lập nhằm mục đích chiếm đoạt hoàn thuế giá trị gia tăng hoặc các ngân hàng lấy lại thuế thu nhập trên vốn chưa đóng đều cần bị xử lý nghiêm. Tuy nhiên, trong hệ thống thuế phức tạp như của Đức, nhiều người nộp thuế thiện chí vẫn dễ dàng rơi vào những bẫy pháp lý không ngờ.

Ví dụ cụ thể là một cặp vợ chồng trong đó người vợ kiếm thu nhập cao từ công ty tư vấn, còn chồng làm việc gia đình. Họ sở hữu một ngôi nhà chính và một biệt thự nghỉ dưỡng tại hồ Bavaria. Mặc dù kê khai thuế chung theo chế độ "thuế theo cặp vợ chồng" (Ehegattensplitting) với tài sản chung (Zugewinngemeinschaft), cơ quan thuế vẫn cho rằng biệt thự nghỉ dưỡng là tài sản được tặng cho, nghĩa là có khả năng phải nộp thuế quà tặng mà họ không hay biết. Nếu họ không có chuyên môn về luật thuế, rất có thể sẽ không khai báo việc này sớm. Hiện nay cơ chế tự khai báo để được miễn truy cứu (Selbstanzeige) vẫn còn mở ra cơ hội để hoàn chỉnh hồ sơ, dù có kèm theo tiền phạt và lãi chậm nộp.

Một ví dụ khác là trường hợp của một người thừa kế tài sản từ một bà dì ở Ý. Người con trai được ủy quyền hoàn tất thủ tục thừa kế sau khi người cha mất trí nhớ. Dù đã hoàn thành thủ tục nhận giấy chứng nhận thừa kế, người đại diện này lại quên khai thuế thừa kế tại cơ quan thuế Đức. Vì ngân hàng của bà dì từ chối cung cấp sao kê tài khoản, người tư vấn thuế đã phải ước lượng với mức độ rất cao để đảm bảo an toàn pháp lý khi nộp hồ sơ thuế muộn.

Bộ trưởng Klingbeil cho biết dự định muốn bãi bỏ cơ chế tự khai báo miễn truy cứu "theo hình thức hiện tại", tuy nhiên chưa làm rõ chi tiết thay đổi này. Kế hoạch hành động được công bố hồi tháng 4 vẫn chưa cung cấp nhiều thông tin hơn. Các chính trị gia phe liên minh (CDU/CSU) thể hiện sự dè dặt về kế hoạch, cho biết họ không được tham vấn nhiều trong quá trình xây dựng.

Bộ trưởng Tài chính bang Bavaria, Albert Füracker (CSU), ủng hộ việc duy trì cơ chế tự khai báo, cho rằng đây là công cụ hiệu quả để giúp người nộp thuế có cơ hội quay trở lại đúng luật. Ông nhấn mạnh cần thiết kế cơ chế sao cho người dân thực sự áp dụng được và cũng đáp ứng lợi ích tài chính của Nhà nước.

Hệ thống pháp luật thuế Đức yêu cầu người nộp thuế phải hợp tác đầy đủ trong việc kê khai và chỉnh sửa hồ sơ nếu cần, nhưng không bắt buộc họ tự nhận tội hoặc cung cấp bằng chứng tự incriminate bản thân - đây là quy định phổ biến trong luật hình sự. Cơ chế tự khai báo miễn truy cứu hiện nay áp dụng các điều kiện rất nghiêm ngặt, ví dụ như việc cơ quan thuế không được đang điều tra người đó khi họ thực hiện khai báo đầy đủ và chính xác các khoản thu nhập trong 10 năm trở lại đây.

Torsten Lüth, Chủ tịch Hiệp hội Tư vấn Thuế Đức, nhấn mạnh rằng việc sửa đổi tiếp tục giới hạn quyền tự khai báo sẽ làm giảm đi động lực để người nộp thuế chủ động hợp tác, điều này không có lợi cho Nhà nước trong việc phát hiện các vi phạm. Ông cho rằng hệ thống này đã bị thu hẹp đáng kể từ lần cải cách năm 2014, khiến việc tự khai báo trở nên kém hấp dẫn. Điều này cũng có thể dẫn đến nhiều trường hợp vi phạm không được phát hiện hoặc xử lý kịp thời.

Theo luật hình sự, không ai bị buộc phải tự tội, kể cả khi đối mặt với cáo buộc nghiêm trọng như giết người. Quyền cơ bản này được bảo vệ chặt chẽ, và sự nghiêm ngặt trong việc yêu cầu người nộp thuế phải sửa lỗi để tránh bị xử phạt hình sự dựa trên sự tồn tại của cơ chế tự khai báo miễn truy cứu. Nếu bị hạn chế cơ chế này, nghĩa là quyền và nghĩa vụ của người nộp thuế sẽ mâu thuẫn, điều này có thể vi phạm Hiến pháp Đức, như nhận định của Tòa án Hiến pháp.

Marie-Christine Ostermann, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Gia đình, cũng cảnh báo về hệ quả của việc bãi bỏ cơ chế tự khai báo miễn truy cứu. Bà cho rằng ranh giới giữa sai sót vô ý và gian lận cố ý rất khó phân định, việc mất đi công cụ này sẽ khiến người nộp thuế và tư vấn viên ngại công khai những điểm không rõ ràng trong khai báo.

Điển hình cho tính phức tạp của pháp luật thuế Đức là vụ án liên quan đến Liên đoàn bóng đá Đức (DFB). Họ bị tình nghi khai báo sai lệch thu nhập quảng cáo trị giá khoảng 3,5 triệu euro. Vào tháng 10 năm 2020, cuộc đột kích được tiến hành tại trụ sở DFB với sự chứng kiến của báo chí. Tuy nhiên, qua quá trình xét xử kéo dài, người cuối cùng bị truy tố - thủ quỹ Stephan Osnabrügge - đã được tuyên trắng án một cách rõ ràng và không có ngăn ngại. Vụ việc cho thấy sự phức tạp và không rõ ràng của các quy định thuế ngay cả với các cơ quan nhà nước và điều tra viên.

Điều này khẳng định rằng trong một hệ thống luật thuế quá phức tạp, người dân cần có quyền được sửa sai và quay trở lại trạng thái hợp pháp một cách dễ dàng thông qua cơ chế tự khai báo miễn truy cứu, không chỉ để xử lý những hành vi gian lận có tổ chức mà còn giúp những người bất cẩn hoặc mắc lỗi không cố tình có cơ hội khắc phục.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.