Người tiên phong nữ quyền trong netball và hành trình xây dựng phụ nữ hoàn hảo thể chất

Netball được phát triển từ bóng rổ, khởi nguồn bởi các thanh thiếu niên tại Anh cuối thời Victoria và từng bị xem là môn thể thao dành cho nữ giới, thiếu tính thách thức. Tuy nhiên, netball không chỉ đơn thuần là một trò chơi mà còn là biểu tượng cho phong trào nữ quyền, phá vỡ các khuôn mẫu xã hội về giới tính và thể chất. Tại các kỳ Đại hội Thịnh vượng chung (Commonwealth Games), netball đã khẳng định vị thế bằng sự nhanh nhẹn, kỹ thuật chính xác và tốc độ cao, thu hút sự chú ý của khán giả toàn cầu. Ngay cả ngôi sao nhạc rap người Anh Stormzy cũng phải công nhận độ khó của môn thể thao này sau khi bị chấn thương lần đầu chơi netball.

Martina Bergman Osterberg sinh năm 1849, là một nhà nữ quyền quyết đoán và chủ nhân trường thể dục nữ Dartford tại Anh. Bà có tầm nhìn xây dựng những người phụ nữ “hoàn hảo về thể chất” thông qua đào tạo bài bản, khoa học, nhằm gửi họ đi giảng dạy thể dục – thể thao cho các thế hệ tiếp theo. Chính từ trường đào tạo của bà, khoảng giữa thập niên 1890, môn netball đã ra đời như một sản phẩm phụ của chương trình giáo dục thể chất. Đó là một quá trình đòi hỏi sự kiên trì nhiều thập kỷ của những người phụ nữ nắm giữ và phát triển môn thể thao này.

Hiện nay, netball đang chuyển mình mạnh mẽ sang giai đoạn chuyên nghiệp trong thế kỷ 21. Những đội tuyển hàng đầu đã chuyển từ phòng tập nhỏ lên các sân đấu lớn, đồng thời mức lương cầu thủ cũng tăng lên đáng kể. Tại giải Suncorp Super Netball của Australia, các vận động viên hàng đầu đã đạt thu nhập gần tới 6 con số đô la Mỹ. Trong khi đó, ở Anh, Liên đoàn Netball Super League dù mới ở năm thứ hai trong kế hoạch 10 năm chuyên nghiệp hóa, vẫn ghi nhận mức tăng 45% khán giả và nhiều cầu thủ giờ đây có thể tập trung thi đấu toàn thời gian. Thành tích của tuyển Anh tại Đại hội Thịnh vượng chung 2018 (vô địch) và World Cup 2023 (á quân) góp phần thúc đẩy sự quan tâm của công chúng đối với môn thể thao này.

Martina Osterberg vốn là nhà cách mạng, bác bỏ quan niệm nam giới là người phù hợp nhất để đào tạo phụ nữ. Bà khẳng định chỉ có các nữ sinh tốt nghiệp trường bà mới đủ khả năng tổ chức chương trình thể dục trong các trường học. Một nhà báo viết năm 1897 từng ca ngợi các nữ học viên này là “những giáo viên quyến rũ, đầy triển vọng cho một nền văn hóa mới”. Netball cũng là môn thể thao duy nhất trên thế giới được thiết kế, vận hành và thi đấu chủ yếu bởi phụ nữ. Theo nghiên cứu của Margaret Henley, nhà sử học netball tại Đại học Auckland, netball đã hình thành nên năng lực lãnh đạo, kỹ năng quản lý và tài chính cho phụ nữ trong bối cảnh xã hội từng hạn chế họ trong vai trò nội trợ. Mặc dù vậy, netball vẫn bị coi là môn thể thao “con gái”, nhưng khi theo dõi, người xem dễ dàng nhận thấy nét cạnh tranh khốc liệt, tính kỷ luật và sức mạnh trong các trận đấu.

Osterberg đã lấy cảm hứng từ bóng rổ – môn thể thao được sáng tạo bởi James Naismith tại Massachusetts năm 1891 – và nhanh chóng biến đổi thành netball dưới vai trò một môn thể thao riêng biệt dành cho nữ. Bộ quy tắc netball chính thức đầu tiên được thiết lập năm 1901 và các quốc gia như Australia, New Zealand cũng sớm bắt đầu chơi và phát triển môn thể thao này. Ban đầu với 9 người mỗi đội, đến năm 1960 quy định chuyển về 7 người mới được chuẩn hóa toàn cầu, đáp ứng yêu cầu tổ chức Giải vô địch thế giới đều đặn từ năm 1963.

Trường Dartford – nơi Martina Osterberg điều hành – chỉ tuyển nữ sinh ở tầng lớp trung và thượng lưu, bởi bà cho rằng đa số nữ sinh tiểu học đều “quá yếu ớt để huấn luyện”. Các bài giảng bao gồm hệ thống thể dục không dụng cụ của Thụy Điển dựa trên giải phẫu học, bên cạnh việc học lý thuyết về giải phẫu, sinh lý, vệ sinh, massage và thể dục y khoa. Tại trường cũng là nơi sáng tạo ra áo thể thao gym tunic, thay thế corset nhằm giúp các nữ sinh vận động thoải mái hơn.

Mặc dù là một môn thể thao chủ yếu nằm trong khối Thịnh vượng chung, netball hiện có khoảng 13 triệu người chơi trên thế giới, trong đó Anh có số lượng người chơi tích cực lớn nhất với 3 triệu người. Châu Phi cũng là vùng có nhiều người chơi netball. Dù Đại hội Thịnh vượng chung vẫn là đấu trường quan trọng, nhưng tương lai của giải đấu này đang gặp nhiều thách thức do chi phí tổ chức ngày càng cao và các vấn đề lịch sử liên quan đến di sản thuộc địa của Anh. Đồng thời, netball cũng không còn chắc chắn được giữ là môn thể thao cốt lõi trong sự kiện này, bởi chỉ còn điền kinh và bơi lội được giữ vị trí này.

Hội đồng Netball thế giới đang thúc đẩy quá trình đưa netball vào Olympic Brisbane 2032, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững, mở rộng tầm ảnh hưởng trên toàn cầu. Chủ tịch World Netball Dame Liz Nicholl – cựu vận động viên tuyển Wales và giám đốc UK Sport – cho biết việc được Olympic chấp nhận sẽ là bước ngoặt lịch sử, giúp netball phát triển mạnh mẽ hơn nữa cho các thế hệ tương lai. Quyết định về việc đưa netball vào Olympic dự kiến sẽ sớm được công bố trong thời gian tới.

HLV trưởng tuyển Anh Anna Stembridge nhấn mạnh Đại hội Thịnh vượng chung là phần lịch sử quan trọng và chu kỳ thi đấu bốn năm của tuyển netball Anh. Chelsea Pitman, nhà vô địch vàng Thịnh vượng chung 2018 và hiện là HLV trưởng Nottingham Forest, cho biết Olympic sẽ tạo bước đột phá ngoạn mục nhưng Đại hội Thịnh vượng chung vẫn là sự kiện thể thao đa môn lớn và hấp dẫn bậc nhất.

Giai đoạn này cũng đánh dấu chuyển đổi tần suất tổ chức World Cup netball từ 4 năm thành 2 năm một lần, nhằm tăng cường cơ hội thi đấu đỉnh cao cho các vận động viên. Những bước tiến này cho thấy netball không chỉ là môn thể thao giải trí mà là minh chứng cho sự phát huy quyền lực nữ giới trong lĩnh vực thể thao toàn cầu.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.