Xung đột kéo dài giữa lãnh đạo chính trị và chỉ huy quân đội trong cuộc chiến Ukraine

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã quyết định sa thải Tổng Tư lệnh Oleksandr Syrskyi cùng với Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov trong một tuần đầy biến động. Fedorov, người được nhiều người công nhận là bộ não đứng sau chiến lược sử dụng drone hiệu quả của Ukraine, khi bị cách chức đã khiến hàng nghìn người dân xuống đường phản đối. Trong khi dư luận thúc ép sa thải Syrskyi, Zelensky quyết định đây là một phần trong việc tái cấu trúc lực lượng vũ trang Ukraine và bổ nhiệm Mykhailo Drapatyi, tư lệnh nhóm lực lượng liên hợp Ukraine, làm Tổng Tư lệnh mới.

Nhiều phân tích đã tập trung vào yếu tố cá nhân, xem đây là xung đột cá nhân trong đội ngũ của Zelensky. Có ý kiến cho rằng việc tổng thống nghiêng về phía lãnh đạo theo kiểu cách mạng Soviet của Syrskyi thay vì người hiện đại hóa Fedorov là điều phi logic. Tuy nhiên nghiên cứu cho thấy, mâu thuẫn này mang tính thể chế, là chuyện thường gặp giữa lãnh đạo dân sự và quân sự, nhất là trong bối cảnh chiến tranh leo thang.

Các xung đột giữa lãnh đạo dân sự và quân đội không phải điều hiếm thấy ở bất kỳ quốc gia nào, dù dân chủ hay không. Sự quản lý dân sự đối với quân đội cần chuỗi trách nhiệm rõ ràng để giải quyết những khác biệt hằng ngày. Nhưng chiến tranh làm tăng đáng kể sự mâu thuẫn này do tính sinh tồn với quốc gia. Đặc biệt tại Ukraine, các yếu tố thể chế yếu kém làm các xung đột này dễ xảy ra và khó kiểm soát hơn.

Việc sa thải Bộ trưởng Quốc phòng Fedorov phản ánh mô hình mâu thuẫn từng được nghiên cứu giai đoạn từ 2019 khi Zelensky lên nắm quyền đến 2022 khi Nga tiến hành xâm lược toàn diện Ukraine. Mục tiêu kiểm soát dân sự đối với quân đội là yêu cầu chính thức phù hợp với chuẩn mực NATO và EU. Dù luật được ban hành, việc thực thi bị cản trở bởi sự không đồng thuận của một số nhân vật chủ chốt, đặc biệt là quan niệm Bộ trưởng Quốc phòng phải là người dân sự.

Qua phỏng vấn các nguồn tin tham gia cải cách quốc phòng trước năm 2022, cho thấy lãnh đạo quân đội có thái độ chống đối các biểu hiện kiểm soát dân sự, trong khi Tổng thống Zelensky thiếu quyết đoán thậm chí với điều kiện tối thiểu này. Một chuyên gia quốc phòng Ukraine từng nhận xét Zelensky "không hiểu logic rằng người dân sự cần phải làm chính sách chiến lược".

Kể từ 2019, Zelensky đã bổ nhiệm 5 Bộ trưởng Quốc phòng là người dân sự theo luật năm 2018. Tuy nhiên, ông luôn dựa vào Tổng Tư lệnh trong hoạch định chính sách quốc phòng, khiến các bộ trưởng liên tiếp bị hạn chế quyền lực và nỗ lực cải cách.

Bộ Quốc phòng Ukraine liên tục đối mặt các vụ bê bối tham nhũng liên quan đến mua sắm quốc phòng. Ba người từng giữ chức Bộ trưởng Quốc phòng trong giai đoạn 2010-2014 cùng với Chỉ huy Tổng Tham mưu giai đoạn 2012-2014 hiện bị buộc tội phản quốc do bán thiết bị quân sự trái phép. Điều này làm suy giảm lòng tin cần thiết cho quan hệ hiệu quả giữa quân đội và lãnh đạo dân sự.

Luật năm 2018 giữ lại hệ thống kế thừa từ thời Liên Xô khi Bộ trưởng Quốc phòng và Tổng Tư lệnh cùng chịu trách nhiệm trực tiếp trước tổng thống. Điều này khiến chỉ huy quân đội thường chống lại việc nhận chỉ đạo chiến lược từ bộ trưởng, một nguyên tắc quan trọng trong kiểm soát dân sự quân đội. Khi bất đồng, quân đội tìm thẳng đến tổng thống.

Qua nhiều năm, những mâu thuẫn gay gắt liên tục xuất hiện giữa các bộ trưởng quốc phòng và các chỉ huy quân đội. Ví dụ, trong giai đoạn 2017-2019, Bộ trưởng Stepan Poltorak và Đại tướng Viktor Muzhenko tránh gặp mặt trực tiếp. Đến năm 2019-2020, quan hệ giữa Đại tướng Ruslan Khomchak và Bộ trưởng Andriy Zagorodniuk sớm xấu đi, dẫn đến sự sa thải Bộ trưởng chỉ sau 6 tháng. Đến giai đoạn 2020-2021, xung đột giữa Khomchak với người kế nhiệm Zagorodniuk là Andriy Taran trở nên công khai khi một bên kiện bên kia.

Từ 2020 đến 2021, các nhà cải cách và tư vấn quốc tế cùng nỗ lực ý định giải quyết xung đột này bằng cách đưa Tổng Tư lệnh xuống cấp dưới Bộ trưởng Quốc phòng, nhưng kế hoạch thất bại do sự kháng cự quyết liệt của lãnh đạo quân đội và sự im lặng của Zelensky.

Quyết định của Tổng thống Ukraine khi xảy ra xung đột giữa lãnh đạo dân sự và quân sự có cơ sở khi quyền lực quốc gia chủ yếu nằm trong tay ông. Trong cuộc chiến với Nga, Zelensky ngày càng cần sự tin tưởng của giới lãnh đạo quân sự để đối phó với mối đe dọa. Vì vậy, trong cuộc khủng hoảng gần đây, ông ban đầu ủng hộ Tổng Tư lệnh Syrskyi nhưng với áp lực từ công chúng và biểu tình, ông đã phải thay đổi tinh thần và sa thải cả vị tướng này.

Chiến tranh dài hạn làm tăng đáng kể sự quan tâm của công chúng vào chính sách quốc phòng. Bộ trưởng Fedorov đại diện cho xu hướng hiện đại và công nghệ cao trong chiến tranh, trái ngược với phong cách chỉ huy theo kiểu Liên Xô của Syrskyi. Sự phản đối Syrskyi trên đường phố cùng mong muốn giữ lòng tin của dân chúng buộc Zelensky phải thay đổi lãnh đạo quân sự cao cấp.

Tuy nhiên, việc thay đổi nhân sự không thể giải quyết căn bản các mâu thuẫn thể chế vốn đã tồn tại kéo dài. Kiểm soát dân sự quân đội vẫn là vấn đề tranh cãi, thể chế hiện hành tạo điều kiện cho lãnh đạo quân sự có thể bỏ qua bộ trưởng và luôn gây ra xung đột. Cùng lúc đó, chiến tranh cũng củng cố vị thế quân đội trong việc chống lại những cải cách thay đổi này.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.