Quan hệ Myanmar và ASEAN vẫn căng thẳng bất chấp dấu hiệu tái thiết quan hệ

Ngày 23/7, Myanmar đánh dấu 29 năm gia nhập Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), nhưng mối quan hệ giữa nước này với khối vẫn còn nhiều khó khăn và chưa được cải thiện đáng kể từ sau cuộc đảo chính quân sự năm 2021. Ngay sau sự kiện này, ASEAN đã loại trừ tướng Min Aung Hlaing cùng Bộ trưởng Ngoại giao của Myanmar khỏi các hội nghị cấp cao của khối cho đến khi có tiến triển thực chất về Thỏa thuận Năm điểm nhằm chấm dứt xung đột trong nước.

Thỏa thuận Năm điểm bao gồm các yêu cầu về ngừng bạo lực ngay lập tức, đối thoại xây dựng giữa các bên liên quan, bổ nhiệm đặc phái viên để hòa giải, hỗ trợ nhân đạo, cùng quyền tiếp cận đầy đủ của đặc phái viên với tất cả các bên. Tuy nhiên, hơn 5 năm sau, giới chuyên gia đánh giá kế hoạch này vẫn chưa được thực hiện một cách hiệu quả.

Dù vậy, ASEAN chưa từng cắt đứt hoàn toàn quan hệ với Myanmar. Các cuộc họp vẫn có sự tham gia của đại diện Myanmar không thuộc chính trị, thể hiện qua cuộc họp trực tiếp do Thái Lan làm trung gian vào ngày 12/7 vừa qua, với sự góp mặt của Bộ trưởng Ngoại giao Myanmar Tin Maung Swe. Đây là bước đi nhằm khôi phục quan hệ bình thường giữa Myanmar và ASEAN sau nhiều năm nước này bị loại khỏi các cuộc họp cấp cao của khối.

Tháng 4 vừa qua, Tướng Min Aung Hlaing tuyên bố rằng Myanmar là thành viên ASEAN và sẽ trở lại mối quan hệ bình thường với khối. Dù vậy, ASEAN vẫn duy trì cách tiếp cận thận trọng, điều chỉnh sự hợp tác theo những điều kiện nhất định nhằm cân bằng chính sách giữa việc hỗ trợ và không công nhận chính quyền hiện tại của Myanmar.

Tình hình hiện nay tương tự cách ASEAN xử lý quan hệ với Myanmar cách đây gần ba thập kỷ sau cuộc đàn áp phong trào dân chủ năm 1988. Khi đó, ASEAN chọn chính sách "tham gia xây dựng" thay vì cô lập, dù Myanmar bị xem là quốc gia bị cô lập trên trường quốc tế. Myanmar gia nhập ASEAN năm 1997 và bắt đầu tiến trình cải cách chính trị với chính quyền dân sự bán phần của cựu tướng Thein Sein năm 2011. Đảng Liên đoàn Quốc gia vì Dân chủ của Aung San Suu Kyi sau đó giành chiến thắng trong các cuộc bầu cử quan trọng năm 2015 và 2020.

Chuyên gia phân tích cho rằng trách nhiệm bây giờ thuộc về thế hệ lãnh đạo hiện tại của Myanmar trong việc tìm lối đi mới để không chỉ hàn gắn quan hệ với ASEAN mà còn thúc đẩy hòa giải dân tộc lâu dài trong nước. Khin Zaw Win, giám đốc tổ chức Tampadipa Institute, nhấn mạnh rằng kế hoạch tiếp xúc với ASEAN lẽ ra phải được chuẩn bị kỹ càng từ trước cuộc bầu cử để các chính sách được xây dựng bởi đội ngũ chuyên nghiệp.

Song song với nỗ lực tái thiết quan hệ, Myanmar lại phát đi những tín hiệu trái chiều. Hồi đầu tháng, quốc hội Myanmar thông qua một nghị quyết phản đối Thỏa thuận Năm điểm của ASEAN, cho rằng kế hoạch không phản ánh đúng thực tế chính trị hiện tại và khối chưa ghi nhận nỗ lực cải cách của Myanmar.

Trong khi đó, Chính phủ Liên minh Dân tộc đối lập (NUG) kêu gọi ASEAN tăng cường thực thi thỏa thuận này, coi đây là thời điểm cần gây áp lực để hiện thực hóa các cam kết, cũng như đẩy mạnh trao đổi chính thức với các bên ủng hộ dân chủ và kháng chiến tại Myanmar.

ASEAN hiện vẫn tiếp tục giữ mối quan hệ với Myanmar theo các điều kiện cụ thể, tuy nhiên các nhà quan sát cảnh báo việc duy trì các cuộc họp có thể bị hiểu nhầm là sự công nhận chính thức của chính quyền Myanmar hiện tại. Sharon Seah, chuyên gia tại Viện ISEAS-Yusof Ishak, cho biết một số nước áp dụng chính sách "tham gia mà không công nhận", nhằm duy trì liên lạc mà không chính thức xác nhận chính phủ mới.

Chuyên gia này nhận định rằng từ góc độ Myanmar, mọi sự tiếp xúc đều được xem là sự tiến triển trong ngoại giao và là tín hiệu cho thấy có những quốc gia sẵn sàng hợp tác. Điều này có thể tạo ấn tượng tích cực với các nhà đầu tư, cho rằng Myanmar đang đi trên con đường trở lại bình thường trong bối cảnh những năm qua đầy biến động.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.