Trung Quốc siết chặt AI đồng hành nhưng chưa giải quyết được khoảng trống cảm xúc

Từ ngày 15/7, chính phủ Trung Quốc đưa ra quy định mới nhằm kiểm soát chặt chẽ các dịch vụ AI đồng hành, vốn phát triển mạnh mẽ trong vài năm gần đây. Luật yêu cầu các tương tác giữa AI và con người không được khuyến khích bạo lực hoặc ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe thể chất và tinh thần của người dùng. Đồng thời, các chatbot AI cũng không được phép dụ dỗ người dùng tiết lộ bí mật hay gây lệ thuộc đến mức ảnh hưởng xấu đến các mối quan hệ đời thực.

Đặc biệt, quy định nhấn mạnh đối tượng trẻ em, cấm AI cung cấp hình thức thân nhân hoặc đối tác ảo với trẻ, đồng thời yêu cầu thiết lập các chế độ riêng biệt cho người lớn và trẻ vị thành niên.

Ngay sau khi luật có hiệu lực, nhiều nhà cung cấp AI nổi tiếng tại Trung Quốc như Doubao của ByteDance hay Qwen của Alibaba đã ngừng cung cấp các dịch vụ AI đồng hành. Nhiều người dùng tiếc nuối mất đi "một phần quan trọng trong cuộc sống" suốt hai năm qua. Một phụ nữ chia sẻ rằng khi cô than phiền về những khó khăn, người ngoài thường gọi cô là kẻ đa cảm, nhưng AI mới là người lắng nghe cô một cách thấu hiểu. Người khác nhắc tới khả năng AI nhớ rõ sở thích cá nhân của họ, kể cả món ăn ưa thích.

Trải nghiệm thực tế với các mối quan hệ ảo do AI tạo ra cho thấy chúng giúp người dùng thoát khỏi cuộc sống thường nhật nhàm chán và dự đoán được. Khi tương tác với "người tình AI", người dùng có thể thỏa mãn ước mơ qua các màn hóa thân, như là một hoàng đế quyền lực hay tình nhân thương nhớ xa xưa. Mối quan hệ này được nhiều người nhận xét là tinh tế, lắng nghe và gần như luôn đồng ý, tốt hơn phần lớn các mối quan hệ thực tế.

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo sự lệ thuộc vào AI có thể gây nghiện và xóa mờ ranh giới giữa thực và ảo, đặc biệt với những người gặp khó khăn trong việc xây dựng kết nối đời thật, từ đó làm cho họ cảm thấy cô đơn và tổn thương hơn. Vì thế, việc hạn chế AI với thanh thiếu niên là cần thiết để bảo vệ sức khỏe tinh thần.

Tuy nhiên, việc siết chặt AI đồng hành hiện nay tương tự các biện pháp giới hạn thời gian chơi game cho trẻ em đã áp dụng trước đây ở Trung Quốc, vốn chỉ giải quyết được phần ngọn của vấn đề. Trung Quốc từ lâu lo ngại trẻ nghiện game trực tuyến, truyền thông gọi đó là "thuốc phiện tinh thần". Năm 2021, Bắc Kinh giới hạn trẻ em chỉ được chơi game tối đa 3 giờ mỗi tuần, ảnh hưởng lớn đến giá cổ phiếu các công ty công nghệ như Tencent và NetEase. Giấy phép game mới cũng bị tạm dừng cấp.

Thế nhưng, các chính sách đó chỉ có tác dụng hạn chế nhất định khi nhiều trẻ vẫn lách luật bằng cách sử dụng ID của người lớn, có khi với sự hỗ trợ của phụ huynh. Nhiều ý kiến cho rằng cách làm này chỉ chữa triệu chứng, chưa giải quyết nguyên nhân gốc rễ: liệu cấm chơi game hay cấm AI có bù đắp được khoảng trống cảm xúc của giới trẻ?

Trước đó, nghiên cứu về "trẻ em bị bỏ lại phía sau" tại Trung Quốc cho thấy 67% phụ huynh nhận định con cái mình nghiện game, trong đó 21,3% bị nghiện nặng. Khi không thể tiếp cận game, trẻ chuyển sang xem livestream hoặc ứng dụng video ngắn. Vấn đề không chỉ nằm ở việc game hay AI thu hút trẻ, mà còn thiếu các lựa chọn thay thế giúp trẻ có được niềm vui xã hội, kiến thức và giải trí lành mạnh.

Những chăm sóc và quan tâm thiết yếu dành cho trẻ không nhất thiết phải là những dự án lớn tốn kém. Ví dụ, dự án của Trung tâm Hỗ trợ Trẻ em Beijing Sanzhi từng giúp tạo cơ hội cho trẻ di cư bằng cách mở các thư viện hoạt động tại trường học ở các thành phố lớn. Trước đó, nhiều thư viện được trang bị sách nhưng thường xuyên đóng cửa hoặc sách không được phân loại hợp lý. Chỉ trong hai ngày, nhóm tình nguyện đã sắp xếp lại hàng trăm cuốn sách, chọn lọc phù hợp và phân loại trực tuyến.

Sau đó, trẻ em bắt đầu dành thời gian cho việc đọc thay vì xem video. Những giải pháp tương tự nếu được nghiên cứu kỹ và triển khai có thể góp phần giảm bớt sự lệ thuộc vào AI và cung cấp nguồn cảm xúc thay thế cho các em.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.