Xung đột Mỹ - Iran đối mặt thời điểm then chốt trước nguy cơ leo thang chiến tranh

Trong vòng hơn một tuần qua, các cuộc tấn công liên tiếp giữa Mỹ và Iran đã phá vỡ lệnh ngừng bắn mong manh, đẩy hai bên đến tình thế vô cùng nguy hiểm. Các chuyên gia nhận định đây là thời điểm quyết định để cả Washington và Tehran tìm kiếm giải pháp hạ nhiệt căng thẳng, tránh nguy cơ một cuộc chiến tranh có thể vượt tầm kiểm soát và gây hậu quả nghiêm trọng vùng Vịnh và toàn cầu.

Không chỉ tập trung tấn công các mục tiêu quân sự, các đòn đánh gần đây giữa Mỹ và Iran đã nhằm vào các nhà máy xử lý nước và khử mặn, làm gia tăng rủi ro thiếu hụt điện và nước sinh hoạt, đặc biệt trong điều kiện thời tiết nóng bức khắc nghiệt vùng Vịnh. Đồng thời, cả hai bên đều tiến hành phong tỏa, đóng chặn các tuyến đường thủy quan trọng qua eo biển Hormuz, gây ảnh hưởng uy hiếp hoạt động vận tải dầu mỏ quốc tế.

Quân đội Mỹ đã tiến hành nhiều đòn tấn công mạnh mẽ vào các tuyến đường và cơ sở hạ tầng tại miền Nam Iran, khiến dân thường thiệt mạng và bị mắc kẹt, đồng thời làm dấy lên lo ngại về khả năng Mỹ đang chuẩn bị cho một cuộc xâm lược khu vực này. Trong khi đó, các đòn đánh của Iran vào lực lượng Mỹ ở Jordan đã giết chết ít nhất ba binh sĩ và làm hàng chục người bị thương, qua đó làm tăng chi phí nhân mạng và tác động trực tiếp đến người dân Mỹ, đồng thời làm suy yếu tuyên bố ưu thế quân sự tuyệt đối của chính quyền Trump.

Nhà phân tích Ellie Geranmayeh từ Hội đồng châu Âu về Quan hệ Đối ngoại nhận định: "Đây là thời điểm báo động với cả hai bên. Họ cần nhanh chóng chọn con đường ngoại giao, nếu không sẽ phải đối mặt với nguy cơ xung đột vượt ngoài tầm kiểm soát."

Hai bên không chỉ tấn công trong phạm vi Iran mà còn mở rộng sang các nước vùng Vịnh và khu vực lân cận. Vụ không kích của Saudi Arabia, đồng minh của Mỹ, nhắm vào sân bay do nhóm Houthi tại Yemen kiểm soát đã làm gia tăng khả năng Iran sẽ thúc giục đồng minh chặn tuyến vận tải biển Bab al-Mandab ở Biển Đỏ, đe dọa làm tắc nghẽn một trong những huyết mạch vận tải hàng hải quốc tế quan trọng.

Theo chuyên gia Geranmayeh, các cuộc trả đũa nhắm vào công trình hạ tầng dân sự và các tuyến vận tải quan trọng có thể nhanh chóng gây tổn thất nặng nề cho dân thường trong khu vực, đồng thời tác động xấu tới nguồn cung cấp năng lượng toàn cầu.

Cả Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump và Iran với lãnh đạo cấp cứng rắn mới đều đối mặt với áp lực kinh tế và chính trị rất lớn. Chỉ một tháng trước, hai bên từng ký một bản ghi nhớ hiểu ngầm nhằm hướng đến đàm phán chấm dứt xung đột. Tuy nhiên, hậu quả từ các đòn tấn công bắt đầu từ tháng 2 đã kéo dài và chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, với tác động tiêu cực lớn đến kinh tế toàn cầu.

Xung đột kéo dài còn đe dọa làm suy yếu liên minh chính trị của ông Trump trong bối cảnh cuộc bầu cử Quốc hội giữa nhiệm kỳ sắp tới, trong khi kinh tế Iran đang suy thoái trầm trọng, từng khiến nước này nổ ra các cuộc biểu tình lớn bị đàn áp đẫm máu. Kinh tế Iran chịu thêm sức ép lớn từ việc bị phong tỏa tàu thuyền do Mỹ áp đặt.

Theo chuyên gia an ninh Iran Hamidreza Azizi thuộc Viện Nghiên cứu An ninh và Quốc tế Đức, xung đột hiện nay trở thành cuộc đua với thời gian và một cuộc chiến chịu đựng của cả hai bên. Câu hỏi then chốt là liệu sự suy giảm hạ tầng và kinh tế của Iran có nhanh hơn mức tăng giá năng lượng do sự bất ổn eo biển Hormuz hay không.

Bất mãn về chi phí nhân đạo và kinh tế của cuộc chiến bắt đầu lan rộng trong nội bộ Iran. Vào ngày 18/7, 268 nhân vật nổi tiếng gồm học giả, chính trị gia, vận động viên và đại diện công đoàn đã ký vào một bản kiến nghị phản đối chiến tranh, bất chấp chính quyền nghiêm khắc đàn áp các tiếng nói phản đối dựa vào lực lượng cứng rắn ủng hộ chiến tranh.

Chuyên gia Farzan Sabet từ Viện Cao học Geneva cho rằng Iran thực hiện các cuộc tấn công tàu thuyền nhằm duy trì vị thế chiến lược trong bối cảnh sức mạnh kiểm soát eo biển Hormuz đang suy yếu dưới sự khuyến khích của Mỹ giúp tàu thuyền di chuyển mà không chịu sự giám sát của Tehran trong thời gian ngừng bắn. Những đòn đánh này nhằm giữ chỗ tại bàn đàm phán hơn là mục đích chiến thắng quân sự tuyệt đối.

Tuy nhiên, theo một số phân tích, việc leo thang một lần nữa rất khó để làm thay đổi đáng kể chính sách của Iran. Tổng thống Trump gặp ít lựa chọn thuận lợi khi muốn gia tăng các biện pháp quân sự. Trong vài tuần tới, chính quyền Mỹ dự kiến sẽ tiếp tục gây áp lực lên giới lãnh đạo Iran bằng các hành động quân sự hoặc tấn công bất đối xứng nhằm phá vỡ khả năng kiểm soát eo biển Hormuz của Tehran. Song khả năng Mỹ đạt được mục tiêu này vẫn còn rất hạn chế.

Kết quả trong những tuần tới có thể sẽ định đoạt xem xung đột này có đi đến một cuộc đụng độ toàn diện hay không, với những hệ quả nghiêm trọng cho an ninh và kinh tế khu vực cũng như toàn cầu.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.