Quyền được quên trong luật hình sự không xóa bỏ bản án tội phạm nghiêm trọng

Trong hệ thống luật hình sự đương đại, khái niệm "cơ hội thứ hai" hay "quyền được quên hình sự" không được xem là một phạm trù độc lập cho phép xóa bỏ hay hủy bỏ bản án hình sự, đặc biệt đối với những tội danh nghiêm trọng như tham nhũng, buôn bán ma túy, khủng bố, rửa tiền, tội phạm có tổ chức, buôn bán ma túy nhỏ lẻ, gian lận hoặc tham ô. Hiện nay, các hệ thống pháp luật chỉ quy định các thiết chế nhằm chấm dứt trách nhiệm hình sự, xóa án tích và phục hồi nhân thân nhưng không xóa bỏ sự kiện tội phạm và không công nhận quyền của cá nhân đối với việc Nhà nước “quên” bản án đã tuyên.

Bảo tồn ký ức hình sự đóng vai trò quan trọng trong phòng ngừa, đánh giá nguy cơ tái phạm, chính sách hình sự và bảo đảm an toàn pháp lý. Do đó, việc duy trì hồ sơ tội phạm là cần thiết, đặc biệt trong các trường hợp tội phạm nghiêm trọng. Ngay cả trong các trường hợp chủ nghĩa bảo vệ quyền lợi cá nhân và chủ trương hạn chế can thiệp cũng phân biệt rõ hai khái niệm tái hòa nhập xã hội với bảo lưu ký ức hình sự.

Pháp luật hiện đại tách bạch giữa thông tin về tiền án, hồ sơ cảnh sát và quá trình phục hồi nhân thân. Tiền án là chứng nhận chính thức về bản án có hiệu lực, ảnh hưởng đến việc xác định tái phạm, hành vi thường xuyên và tình tiết tăng nặng. Hồ sơ cảnh sát bao gồm dữ liệu về bắt giữ, điều tra và các hoạt động phòng ngừa nhằm phục vụ mục đích tình báo và thống kê. Việc phục hồi nhân thân nhằm mục đích xóa bỏ một số hậu quả pháp lý từ bản án nhưng không làm mất sự tồn tại của quá trình tố tụng hay hành vi phạm tội. Tương tự, việc chấm dứt trách nhiệm hình sự chỉ có hiệu lực sau khi thi hành xong bản án, không làm mất đi sự kiện phạm tội đã xảy ra.

Những cơ chế này đều không tương đương với "quyền được quên hình sự" bởi hệ thống hình sự cần giữ lại ký ức về các hành vi nghiêm trọng để duy trì tính nhất quán trong chính sách và pháp luật.

Luigi Ferrajoli đề xuất hình phạt phải hướng tới tái hòa nhập và tuân thủ nguyên tắc pháp luật. Mặc dù không trực tiếp bàn về ký ức hình sự, ông ủng hộ việc bảo lưu thông tin về các hành vi nghiêm trọng nhằm ngăn chặn hành vi tùy tiện và hỗ trợ phòng ngừa hợp lý. Eugenio Raúl Zaffaroni cũng đồng quan điểm khi cho rằng phục hồi nhân thân nhằm tái hòa nhập xã hội, nhưng không làm biến mất quá khứ tội phạm. Ông nhấn mạnh ký ức hình sự cần thiết để đánh giá mức độ nguy hiểm và xây dựng chính sách hợp lý, mặc dù gọi quá mức cần tránh.

Jesús-María Silva Sánchez nhấn mạnh rằng ký ức hình sự là thành phần cấu trúc quan trọng của hệ thống hình sự. Việc xóa án tích hỗ trợ tái hòa nhập nhưng không thể coi là quyền được quên, đặc biệt với những tội nghiêm trọng, vì cần giữ thông tin để đánh giá nguy cơ tái phạm và bảo vệ các giá trị pháp lý quan trọng.

Ở Tây Ban Nha, Quyết định Hoàng gia 95/2009 điều chỉnh việc xóa án tích, quy định thời gian nộp đơn sau khi chấp hành xong bản án và không tái phạm. Tuy nhiên, việc xóa án tích không xóa bỏ sự tồn tại lịch sử của bản án mà chỉ loại bỏ các hậu quả pháp lý để người bị phạm tội không bị coi là tái phạm. Tòa án Tối cao Tây Ban Nha cũng xác nhận quan điểm này.

Tại Ý, các quy định về phục hồi nhân thân và chấm dứt tội phạm trong Bộ luật Hình sự (các điều 178-181) cho phép loại bỏ một số hậu quả pháp lý từ bản án nhưng không hủy bỏ sự tồn tại của tội phạm, đặc biệt trong các vụ án liên quan mafia, ma túy và tham nhũng.

Tại Mỹ Latinh, việc xóa án tích cũng không đồng nghĩa với xóa sạch hoàn toàn hồ sơ tội phạm. Ví dụ, ở Peru, điều 69 Bộ luật Hình sự quy định phục hồi nhân thân loại bỏ các bản ghi trong hồ sơ công cộng và cấm cung cấp thông tin cho bên thứ ba, tuy nhiên, hồ sơ vẫn được lưu giữ trong hệ thống bí mật cho mục đích xét xử liên quan tái phạm hoặc hình thức hành vi. Argentine và Colombia cũng áp dụng cách thức tương tự, bảo đảm dữ liệu tội phạm được giữ kín chỉ cho các cơ quan tư pháp và những người liên quan.

Dự luật tại Panama về "Luật Cơ hội Thứ Hai và Quyền được Quên Hình sự" nhằm mở rộng hủy bỏ hồ sơ tội phạm cho các hành vi ít nghiêm trọng, được xử phạt bằng tiền, ngày phạt tù ngắn, lao động công ích hoặc án tù dưới ba năm. Dự luật cũng cho phép áp dụng với hành vi rửa tiền dưới 100.000 balboas, trong trường hợp không liên quan đến khủng bố, ma túy hoặc tội phạm có tổ chức. Những tội phạm nghiêm trọng như giết người, bạo lực giới, tội phạm tình dục, bạo lực gia đình, mua bán người và tội phạm chống trẻ em được loại trừ hợp lý.

Tuy nhiên, dự luật gặp nhiều vấn đề về mặt khái niệm và kỹ thuật, như gọi nhầm "quyền được quên hình sự" thực chất là việc hủy bỏ hồ sơ tội phạm mở rộng, khiến gây nhầm lẫn. Việc xóa bỏ hồ sơ cảnh sát làm mất đi chức năng quan trọng về phòng ngừa và thu thập thông tin hình sự. Việc đưa rửa tiền vào phạm vi áp dụng dù với số lượng nhỏ có thể mâu thuẫn với tiêu chuẩn quốc tế của Nhóm Hành động Tài chính (GAFI). Ngoài ra, phân biệt tội nhẹ chỉ dựa trên thời hạn án phạt cũng chưa đủ do nhiều tội nhẹ vẫn gây tác động xã hội lớn.

Tổng kết, trong luật hình sự không tồn tại quyền được quên để xóa bỏ các bản án tội phạm nghiêm trọng. Một số hệ thống pháp luật còn loại trừ tội phạm về sức khỏe cộng đồng hoặc rửa tiền khỏi việc xóa án tích dù không phân biệt mức án hay thời gian thi hành. Xóa án tích và phục hồi nhân thân được coi là công cụ hỗ trợ tái hòa nhập nhưng không xóa bỏ ký ức pháp lý của tội phạm.

Những cơ chế này thường áp dụng cho người phạm tội lần đầu hoặc không có tiền án, yêu cầu họ thừa nhận hành vi, ăn năn, chấp hành đầy đủ hình phạt và bồi thường thiệt hại. Mục tiêu nhằm trao cơ hội cho những người đã mắc sai lầm khi phạm tội nhẹ, giúp họ tái hòa nhập cộng đồng, không phải là xóa trắng quá khứ phạm tội.

Dự thảo luật Panama là một bước tiến nhằm tạo điều kiện cho cơ chế tái hòa nhập hiệu quả hơn đối với tội nhẹ, song cần chỉnh sửa kỹ lưỡng về mặt kỹ thuật và khái niệm để đồng thời đảm bảo tính nhất quán chính sách hình sự và an ninh cộng đồng.

Theo La Prensa (Panamá)

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.