Iran nhắm mục tiêu cụ thể các tàu dầu tại eo biển Hormuz làm leo thang căng thẳng vùng Vịnh

Trong những tuần gần đây, các tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz liên tục bị tấn công không phải là hành động ngẫu nhiên, mà được thực hiện theo chiến dịch rất có chủ đích do Tehran chỉ đạo, theo các chuyên gia theo dõi vận tải biển. Iran ngày càng thắt chặt sự kiểm soát tại eo biển, buộc các quốc gia vùng Vịnh phải tìm đường vòng "hành lang phía nam" sát bờ biển Oman để vận chuyển dầu khí. Tuyến đường này vốn được sử dụng nhiều bởi Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) dưới hình thức vận chuyển gián tiếp bằng cách chuyển tải dầu giữa các tàu ở điểm gần Fujairah bên ngoài eo biển.

Chuyên gia phân tích vận tải Michelle Bockmann tại Windward cho biết, các tàu thường tắt hệ thống định vị AIS trong suốt thời gian dài khi dùng tuyến đường này nhằm tránh sự kiểm soát. Phương thức này giúp giảm số tàu trực tiếp đi qua eo biển, giảm nguy cơ căng thẳng và vẫn đảm bảo dầu khí đến được các khách hàng toàn cầu, trong đó có Ấn Độ và các nước châu Á khác.

Mặc dù Mỹ khuyến khích tàu thuyền sử dụng "hành lang phía nam" và xác nhận sự an toàn của tuyến này, Iran đã chính thức đóng cửa lối đi này, coi đây là sự vi phạm khi tàu không thông qua tuyến đường "phía bắc" mà Iran kiểm soát. MOU (bản ghi nhớ) giữa Mỹ và Iran trước đó cũng khiến lưu lượng tàu qua eo biển tăng lên, nhưng Tehran kiên quyết yêu cầu các tàu tuân thủ chỉ đi theo tuyến đường do mình kiểm soát, coi các đường khác là trái phép.

Căng thẳng leo thang khi tuần trước, ba tàu dầu thương mại trong khu vực bị tấn công. Các cuộc tấn công này mặc dù Iran không thừa nhận trực tiếp, nhưng nước này đã bắn cảnh cáo các tàu đi qua "hành lang phía nam". Mỹ sau đó đáp trả bằng đòn không kích nhằm vào các căn cứ lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran, khiến chuỗi tấn công trả đũa và leo thang nhanh chóng. Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố chấm dứt thỏa thuận ngừng bắn, trong khi Tehran thông báo eo biển Hormuz một lần nữa bị đóng cửa.

Hai trong số các tàu bị tấn công thuộc sở hữu của Qatar và Saudi Arabia, còn tàu thứ ba được cho là của UAE, tất cả đang vận chuyển dầu khí từ các công ty năng lượng quốc gia. Trong đó, chiếc Al Rekayyat của Qatar chở khí thiên nhiên hóa lỏng LNG, một loại nhiên liệu rất dễ cháy, khi bị trúng "vật thể lạ" gần bờ Oman, khiến khoang động cơ bùng cháy dữ dội, làm dấy lên lo ngại về an toàn cho thủy thủ đoàn.

Các tàu khác tiếp tục hành trình dù chịu ảnh hưởng, nhưng nhiều tàu phải đổi hướng sang lối đi trung tâm, một số khác phải neo tại chỗ do mức độ rủi ro tăng cao. Mới đây, hai tàu dầu của UAE thuộc Abu Dhabi National Oil Company là Mombasa B và Al Bahyah bị tên lửa hành trình Iran bắn trúng khi cố gắng đi qua "hành lang phía nam", khiến một thủy thủ Ấn Độ thiệt mạng và tám người bị thương.

Dữ liệu theo dõi tàu cho thấy hai con tàu này đã tắt hệ thống AIS trong nhiều ngày trước khi cố vượt qua eo biển, minh chứng cho việc các tàu tìm cách tránh sự giám sát của Tehran nhưng vẫn bị nhắm mục tiêu.

Các cuộc tấn công vào các tàu không chỉ nhằm trả đũa Mỹ mà còn là cách Iran bảo vệ quyền kiểm soát eo biển, coi các hoạt động đi trái quy định là mối đe dọa tới vị thế của mình. Việc tập trung vào các tàu của các quốc gia vùng Vịnh cho thấy thông điệp rõ ràng về quyền lực và cảnh báo đối với ngành vận tải, các công ty bảo hiểm và chủ tàu rằng vùng biển này không an toàn.

Dữ liệu vận tải biển công bố gần đây cho thấy dòng tàu qua "hành lang phía nam" giảm mạnh đến mức gần như tê liệt, nhiều tàu ưu tiên chọn lối đi trung tâm do Iran kiểm soát. Điều này phản ánh mất niềm tin của các nhà vận tải đối với tuyến đường qua bờ Oman.

Chuyên gia Rosemary Kelanic thuộc Defense Priorities đánh giá thỏa thuận giữa Mỹ và Iran đã tạo ra sự bất đồng về quyền kiểm soát eo biển khi mỗi bên hiểu khác nhau về quyền đi lại tự do qua Hormuz, dẫn đến xung đột hiện nay.

Ali Ansari, giám đốc Viện Nghiên cứu Iran tại Đại học St Andrews, Anh, nhấn mạnh vấn đề cốt lõi của cuộc xung đột hiện tại không phải là chương trình hạt nhân hay cấm vận dầu mỏ, mà là quyền kiểm soát eo biển Hormuz, vùng chiến lược mà Iran coi là lợi thế quan trọng nhất của mình trong đàm phán và đối đầu.

Các giới phân tích cũng cho rằng Iran khó có thể thu phí đi lại hợp pháp qua eo biển do lệnh trừng phạt, nên nước này tập trung tạo ảnh hưởng thông qua các biện pháp quân sự và kiểm soát vận tải, trong khi Mỹ thúc đẩy các tuyến đường thay thế.

Khi thỏa thuận MOU được ký kết, Iran đã tăng xuất khẩu dầu và chuyển lượng lớn dầu dự trữ ra ngoài vùng Vịnh Oman, tạo điều kiện cho việc xuất khẩu dù có các biện pháp phong tỏa. Hiện nay, với eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa đối với các nước vùng Vịnh và lệnh phong tỏa Mỹ được tái áp dụng, xuất khẩu dầu của Iran vẫn ổn định, với ước tính gần 1 tỷ USD dầu thô đang chờ bán ở ngoài khơi Malaysia và có thể đến Trung Quốc.

Theo ABC News (AU)

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.