Venezuela và Cuba thử nghiệm cải cách kinh tế trong bối cảnh kiểm soát chính trị nghiêm ngặt

Vào thập niên 1980, Mijaíl Gorbachov nhận thấy mô hình kinh tế Liên Xô đã bộc lộ nhiều hạn chế, đặc biệt trong việc cung cấp hàng hóa cho dân cư. Ông khởi xướng cải cách với tên gọi perestroika nhằm hiện đại hóa nền kinh tế qua việc phân quyền nhất định và đưa cơ chế thị trường vào một phần, đồng thời mở rộng tự do ngôn luận và tiếp cận thông tin dưới chính sách glásnost. Mục tiêu là nâng cao hiệu quả kinh tế và sự minh bạch chính trị.

Song chính quá trình này đã gây ra sự tháo gỡ cấu trúc quyền lực cũ khi những lời chỉ trích được phơi bày rộng rãi, tạo nên sự bất ổn chính trị kéo theo sự sụp đổ của Liên Xô năm 1991. Ngược lại, Trung Quốc và Việt Nam áp dụng con đường cải cách kinh tế sâu rộng nhưng vẫn duy trì hệ thống độc đảng và kiểm soát chặt chẽ các tổ chức xã hội cũng như truyền thông, được định nghĩa dưới thuật ngữ "chủ nghĩa tư bản nhà nước độc đoán".

Trong vài tháng qua, trước áp lực từ chính quyền Trump và khó khăn kinh tế trầm trọng, các nhà lãnh đạo Venezuela và Cuba tuyên bố sẽ mở rộng lĩnh vực kinh tế tư nhân thông qua hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa, hướng tới thúc đẩy đa dạng hóa hoạt động kinh tế. Mục đích chính là duy trì chế độ chính trị bằng cách cải thiện điều kiện kinh tế mà không cho phép tự do chính trị lớn hơn.

Tuy nhiên, Cuba thiếu các điều kiện thuận lợi mà Trung Quốc và Việt Nam từng có như thị trường nội địa rộng lớn, đầu tư nước ngoài ổn định cùng với dân số trẻ và lực lượng lao động dồi dào. Ngược lại, Cuba đang đối mặt với thị trường nhỏ, dân số ngày càng già hóa, di cư ồ ạt và bị hạn chế từ các lệnh cấm vận bên ngoài.

Đối với Venezuela, dù có tiền lệ lâu dài trong thời kỳ cầm quyền của Chavez, không có chương trình cải cách cấu trúc kinh tế sâu sắc như Trung Quốc. Thay vào đó, nước này thực hiện các điều chỉnh kinh tế mang tính thực dụng như đồng đô la hóa một phần, nới lỏng kiểm soát, và giảm can thiệp trực tiếp vào một số thị trường. Điều này tạo ra một sự tự do hóa kinh tế mang tính phòng thủ hơn là thay đổi căn bản về thể chế và quyền lực chính trị.

Sự phát triển theo hướng mở cửa kinh tế nhưng duy trì chính trị độc đoán đặt ra câu hỏi liệu các quốc gia này có thể duy trì ổn định khi không cho phép tự do chính trị đi kèm với tăng trưởng kinh tế hay không. Trong lịch sử, các mô hình như Mexico dưới thời Carlos Salinas de Gortari cho thấy tự do hóa kinh tế mà không đi cùng cải tổ chính trị có thể dẫn đến quá trình dân chủ hóa nhanh chóng và thay đổi lớn về chính trị.

Ngược lại, kinh nghiệm của Trung Quốc, Việt Nam và Singapore cho thấy sự kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế với kiểm soát chính trị nghiêm ngặt vẫn có thể mang lại ổn định và sự ủng hộ xã hội nếu nhà nước đáp ứng được các nhu cầu cơ bản của dân cư. Điều này mở ra khả năng có thể tồn tại chế độ chính trị không dân chủ đồng thời phát triển kinh tế và tạo điều kiện ổn định lâu dài.

Tuy nhiên, việc Venezuela và Cuba áp dụng mô hình này vẫn còn nhiều bất ổn vì áp lực kinh tế nghiêm trọng, hạn chế về cơ sở hạ tầng kinh tế cũng như phản ứng của các nhóm xã hội và chính trị đối lập, những lực lượng có thể tận dụng cơ hội để kêu gọi mở rộng quyền tự do chính trị. Thời gian là một trong những thách thức lớn nhất họ đang đối mặt khi cần thích ứng trước áp lực nội bộ và bên ngoài.

Việc theo dõi quá trình cải cách này sẽ giúp hiểu rõ hơn về khả năng hòa hợp giữa tăng trưởng kinh tế và kiểm soát chính trị trong bối cảnh các chế độ sáng tạo những con đường cải cách mang sắc thái riêng, phù hợp với bối cảnh và điều kiện địa phương, đồng thời giữ vững vai trò của nhà nước trong duy trì quyền lực.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.