Sự suy giảm của các ngân hàng lớn Đức qua vai trò của Unicredit

Cách đây gần 30 năm, vào cuối năm 1996, tòa tháp mới của Commerzbank tại khu vực tài chính Frankfurt được hoàn thiện với 298,74 mét, trở thành tòa nhà văn phòng cao nhất châu Âu lúc bấy giờ. Sự kiện này từng được coi là biểu tượng cho sức mạnh của các ngân hàng Đức. Tuy nhiên, không ai có thể tưởng tượng rằng một ngân hàng quốc tế như Unicredit của Ý lại có thể mua lại đến bốn trong năm ngân hàng tư nhân lớn tại Đức.

Vào cuối những năm 1990, các ngân hàng Bavaria - Bayerische Vereinsbank và Bayerische Hypotheken- und Wechsel-Bank - bị kết hợp bắt buộc dưới áp lực của chính quyền bang Bayern và các công ty bảo hiểm lớn thành Hypovereinsbank. Hai ngân hàng này dù từng được xem là các "viện hỗn hợp" theo định nghĩa vì đặc quyền phát hành trái phiếu thế chấp, nhưng thực tế lại hoạt động giống như các ngân hàng thương mại đa năng lớn.

Mục tiêu sáp nhập nhằm ngăn chặn việc Deutsche Bank thâu tóm Bayerische Vereinsbank, qua đó bảo vệ sự cạnh tranh giữa Frankfurt và Munich. Tuy nhiên, ngay sau khi hợp nhất, các vấn đề về tài chính từ Bayerische Hypotheken- und Wechsel-Bank đã gây ra tranh cãi nội bộ dữ dội. Đến năm 2005, Hypovereinsbank không còn khả năng hoạt động độc lập và bị Unicredit, ngân hàng lớn tại Milan, tiếp nhận.

Hiện Unicredit nắm giữ gần 50% cổ phần tại Commerzbank - ngân hàng đã từng phải hợp nhất với ngân hàng bị khủng hoảng Dresdner Bank trong cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu nhằm ổn định tình hình cho chủ sở hữu cũ là Allianz AG. Chính phủ Đức và Bundesbank đã biến Commerzbank thành một dạng "bad bank" để xử lý rủi ro lớn liên quan đến Dresdner Bank. Nhà nước liên tục duy trì cổ phần tại Commerzbank.

Mặc dù việc tích hợp Dresdner Bank được xem là thành công trong điều kiện khó khăn, nhưng tổ hợp hai ngân hàng yếu không tạo nên một ngân hàng lớn mạnh. Không có một nhà đầu tư "hiệp sĩ trắng" nào từ Đức xuất hiện để chống lại sự gia tăng cổ phần của Unicredit. Do đó, khả năng ngân hàng Ý mở rộng sở hữu trên 50% là rất cao.

Cách đây không lâu, giới tài chính Frankfurt vẫn còn có cái nhìn khinh miệt về các ngân hàng Pháp, Tây Ban Nha và Ý. Nhưng thực tế hiện nay, các ngân hàng lớn châu Âu như Santander (Tây Ban Nha), UBS (Thụy Sĩ), BNP Paribas (Pháp) và Unicredit (Ý) đều được định giá trên 100 tỷ euro trên thị trường chứng khoán, trong khi Deutsche Bank chỉ được định giá 57 tỷ euro và Commerzbank 42 tỷ euro. Các ngân hàng Đức vì vậy chỉ còn đóng vai trò ở "hạng hai" trên bản đồ tài chính lục địa.

Mô hình ba trụ cột gồm ngân hàng công, ngân hàng hợp tác và ngân hàng tư nhân, vốn là nét đặc trưng của hệ thống tài chính Đức, đã gặp phải sự trì trệ do các tổ chức như Sparkassen và ngân hàng hợp tác kiên quyết giữ nguyên hiện trạng. Trong khi đó, các quốc gia khác đã có sự hợp nhất vượt qua các giới hạn giữa các trụ cột này, tạo điều kiện cho sự phát triển các tập đoàn tài chính tư nhân lớn.

Ngoài ra, các ngân hàng lớn tại Đức chưa xây dựng được chiến lược hiệu quả trong bối cảnh toàn cầu hóa và thị trường tài chính quốc tế mở cửa, đặc biệt sau khi kết thúc thời kỳ "Deutschland AG" với sự hợp tác sâu rộng giữa ngân hàng và ngành công nghiệp. Sự không đồng thuận và quản trị yếu kém qua hàng thập kỷ cũng kéo theo những thất bại trong việc sáp nhập và phát triển các ngân hàng lớn.

Ngay đầu thiên niên kỷ mới, Commerzbank từng thất bại trong nỗ lực mua lại ngân hàng Sparkasse ở Stralsund và Frankfurt do sự phản đối mạnh mẽ từ Hiệp hội Sparkassen và các liên minh chính trị, với lý do lợi ích công cộng và tương lai kinh tế địa phương có thể bị tổn hại.

Trong khi đó, ở Ý, chính sách cổ phần hóa các Sparkassen đã giúp Credito Italiano thâu tóm thành công sáu Sparkassen đã được tư nhân hóa cùng một ngân hàng khu vực, từ đó tạo nên Unicredit. Các ngân hàng lớn tư nhân khác tại Ý như Intesa Sanpaolo cũng trưởng thành từ quá trình cổ phần hóa này.

Mô hình ba trụ cột ở Pháp và Tây Ban Nha cũng đã có sự phá vỡ tương tự. Tập đoàn Crédit Agricole của Pháp đã thành lập công ty mẹ đại chúng và tham gia nhiều thương vụ mua lại ngân hàng tư nhân lớn, còn BBVA của Tây Ban Nha cũng hình thành từ sự hợp nhất các ngân hàng khu vực.

Theo nghiên cứu của Viện Kinh tế Đức năm 2004, hệ thống ngân hàng Đức có tỷ lệ tài sản thuộc sở hữu nhà nước cao nhất châu Âu, lên đến hơn 40% trong khi các nước như Ý chỉ 17%, Pháp và Tây Ban Nha thấp hơn nhiều.

Cuộc khủng hoảng tài chính 2008-2009 khiến nhiều Landesbanken (ngân hàng trung ương của Sparkassen) lâm vào khó khăn do đầu tư vào chứng khoán đảm bảo bằng thế chấp Mỹ mà họ không hiểu rõ. Các ngân hàng công này đã phải nhận hỗ trợ lên tới 40 tỷ euro từ ngân sách nhà nước, song lại không đem lại lợi ích cho các ngân hàng tư nhân phía Đức.

Trước đây, các ngân hàng lớn Đức theo đuổi mô hình tài chính toàn diện kết hợp với bảo hiểm, nhưng sự khác biệt về văn hóa và năng lực đã khiến chiến lược này thất bại. Sau khi Đức bước vào thời kỳ toàn cầu hóa, các ngân hàng bắt đầu tập trung nhiều vào mảng ngân hàng đầu tư, dẫn đến rủi ro lớn và những hoạt động mạo hiểm, trái với truyền thống thận trọng trước đây.

Cuối cùng, các vụ thua lỗ trong khủng hoảng đã dẫn đến mất vốn nghiêm trọng, trong khi các nỗ lực hợp nhất tại Đức cũng không thể phục hồi vị thế cho các ngân hàng lớn. Một ví dụ điển hình là sự sáp nhập Hypovereinsbank về Unicredit tại Milan, cho thấy quy mô lớn không đồng nghĩa với mô hình kinh doanh bền vững.

Thất bại trong việc thích ứng, hạn chế từ mô hình ba trụ cột, quản trị kém và sự ràng buộc từ các tổ chức công cộng đã khiến các ngân hàng lớn của Đức tụt hậu so với các đối thủ châu Âu. Chưa có một lực lượng mạnh mẽ nào trong nước xuất hiện để chống lại sự mở rộng ảnh hưởng của các ngân hàng nước ngoài, điển hình là Unicredit từ Ý. Điều này báo hiệu một cuộc thay đổi sâu sắc trong bản đồ ngân hàng châu Âu, với sự trỗi dậy của các tập đoàn tài chính đa quốc gia ngoài biên giới Đức.