Đe dọa phong tỏa eo biển Bab el-Mandeb của Houthi có thể mở rộng xung đột Iran và ảnh hưởng thương mại toàn cầu

Nhóm phiến quân Houthi ở Yemen, được Iran hậu thuẫn, vừa tuyên bố đã phong tỏa eo biển Bab el-Mandeb đối với các tàu có liên quan tới Saudi Arabia. Hành động này nhằm đáp trả việc Saudi Arabia phong tỏa Yemen và một cuộc tấn công gần đây vào sân bay quốc tế tại thủ phủ Sanaa do Houthi kiểm soát. Vào thứ Năm, nhóm này cho biết đã tiến hành tấn công hai tàu dầu Saudi tại khu vực Biển Đỏ, gây ra cháy lớn trên cả hai tàu, theo báo cáo từ cơ quan thông tấn quốc gia Saudi Arabia và Trung tâm Hoạt động Thương mại Vận tải Vương quốc Anh, trong khi không có báo cáo về thương vong.

Eo biển Bab el-Mandeb nằm ở mũi phía nam bán đảo Ả Rập, là điểm then chốt nối Biển Đỏ với vịnh Aden, với ước tính khoảng 12% thương mại thế giới đi qua đây, trong đó có một phần tư lưu lượng container toàn cầu. Tầm quan trọng của eo biển còn tăng lên trong bối cảnh eo biển Hormuz bị gián đoạn do chiến tranh ở Iran, đã làm hạn chế nghiêm trọng vận chuyển dầu từ vùng Vịnh Ba Tư.

Houthi tuyên bố sẽ chỉ ngăn chặn các tàu có kết nối với Saudi Arabia hoặc di chuyển qua các cảng Biển Đỏ của nước này. Tuy nhiên, trong quá khứ, khi áp dụng phong tỏa tương tự nhằm vào Israel trong cuộc xung đột Gaza, họ đã tấn công nhiều tàu không liên quan trực tiếp, gây lo ngại về khả năng rủi ro lan rộng và ảnh hưởng đến các tuyến vận tải quốc tế.

Dù không kiểm soát trực tiếp vùng bờ biển của Yemen dọc theo Bab el-Mandeb, phiến quân Houthi nắm giữ lãnh thổ cách đó chưa đến 100 km. Ba quan chức Houthi tiết lộ với Associated Press rằng nhóm này đã lên kế hoạch từ nhiều tháng để gây gián đoạn hoạt động vận tải tại eo biển bằng các công cụ như mìn thủy, thuyền gài chất nổ, máy bay không người lái và trực thăng, nhằm cho phép các chiến binh lên tàu. Quy trình sẽ bắt đầu bằng cảnh báo tàu không được vượt qua các ranh giới do Houthi thiết lập, nếu cảnh báo bị phớt lờ, lực lượng này sẽ sử dụng biện pháp quân sự.

Kinh nghiệm tại eo biển Hormuz cho thấy các cuộc tấn công gián đoạn dù rải rác cũng đủ làm đóng băng con đường biển quan trọng, đẩy rủi ro và chi phí bảo hiểm tàu biển tăng cao. Nếu eo biển Bab el-Mandeb chịu áp lực cùng lúc, hai trong số những tuyến vận tải biển trọng yếu nhất thế giới sẽ bị gián đoạn đồng thời, gây ảnh hưởng rất lớn tới thương mại toàn cầu.

Theo thống kê mới nhất, hơn 7 triệu thùng dầu mỗi ngày đã vận chuyển qua Bab el-Mandeb vào tháng 6, tăng so với mức khoảng 4 triệu thùng trước khi chiến tranh Iran nổ ra. Saudi Arabia đã xuất khẩu khoảng 4 triệu thùng dầu mỗi ngày qua cảng biển Yanbu trên Biển Đỏ, giảm bớt tác động từ tình trạng gián đoạn tại Hormuz. Ngoài ra, Saudi còn có thể vận chuyển dầu bằng đường ống SUMED từ Biển Đỏ sang Địa Trung Hải qua Ai Cập với công suất 2,5 triệu thùng/ngày, và vận chuyển khoảng 1 triệu thùng dầu hàng ngày qua kênh đào Suez.

Phương án chuyển hướng tàu vòng qua Mũi Hảo Vọng, Nam châu Phi cũng được xem xét như một giải pháp thay thế, nhưng kéo dài thời gian 1-2 tuần và làm tăng chi phí vận chuyển đáng kể, như đã từng xảy ra khi chiến tranh Gaza lên cao điểm.

Houthi từng tấn công hơn 100 tàu trong cao điểm chiến tranh Gaza, trước khi chiến dịch không kích của Mỹ và Israel chấm dứt hoạt động này vào đầu năm 2025. Về vụ tấn công tàu dầu Saudi mới đây, Bộ trưởng Ngoại giao Mỹ Marco Rubio bày tỏ hy vọng nhóm sẽ ngừng hành động, cảnh báo việc làm này là không đúng đắn. Ông cho rằng Houthi bị Iran lôi kéo vào cuộc xung đột và nên tránh dính líu thêm.

Việc phong tỏa Bab el-Mandeb cũng tiềm ẩn nguy cơ khơi lại xung đột quân sự giữa lực lượng Houthi và Saudi Arabia cùng đồng minh trong Yemen, nơi chiến sự chính đã tạm lắng sau thỏa thuận ngừng bắn năm 2022. Phát ngôn viên quân đội Saudi, Thiếu tướng Turki al-Malki, khẳng định sẽ xử lý nghiêm khắc mọi mối đe dọa nhằm vào các tàu qua lại, coi hành động này là vi phạm luật quốc tế và là cướp biển trên biển.

Chiến tranh Yemen bắt đầu năm 2014 khi Houthi chiếm thủ đô Sanaa cùng nhiều vùng phía Bắc, buộc chính phủ lưu vong. Saudi Arabia dẫn đầu liên minh quốc tế can thiệp đối phó với Houthi, đồng thời áp đặt phong tỏa đường biển và không quân, mặc dù mức độ phong tỏa gần đây giảm bớt.

Houthi cho rằng Saudi Arabia đã đánh vào sân bay Sanaa nhằm ngăn chuyến bay của các lãnh đạo Houthi trở về từ Iran, nơi họ dự lễ tang lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei. Sự kiện này đã thúc đẩy Houthi tấn công sân bay quốc tế Abha của Saudi bằng tên lửa và máy bay không người lái, đây là cuộc đối đầu đáng kể nhất trong nhiều năm.

Chính phủ Yemen đang chịu tác động từ căng thẳng gia tăng tại Bab el-Mandeb trong bối cảnh Mỹ tăng cường các cuộc không kích hàng ngày. Chuyên gia Yemen Ahmed Nagi nhận định chiến dịch này hỗ trợ Iran tạo thêm điểm gây áp lực và gia tăng ảnh hưởng tại một trong những điểm nghẽn vận tải biển quan trọng nhất thế giới.

—— Al-Haj báo cáo từ Aden, Yemen; các phóng viên Associated Press Elena Becatoros tại Athens, Hy Lạp và Collin Binkley tại Washington đóng góp thông tin.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.