Tình hình căng thẳng ở Bab el-Mandeb và Hormuz đe dọa chuỗi cung ứng toàn cầu

Nhóm phiến quân Houthi ở Yemen vừa tuyên bố sẽ phong tỏa eo biển Bab el-Mandeb, một trong những điểm nghẽn quan trọng nhất thế giới đối với tuyến vận tải hàng hải nối Biển Đỏ với Eo biển Aden. Động thái này được coi là sự trả đũa đối với hoạt động quân sự của Saudi Arabia nhằm vào cơ sở hạ tầng do Houthi kiểm soát, bao gồm cả sân bay và các cảng biển. Đây không phải lần đầu tiên Houthi gây gián đoạn hoạt động vận tải trong khu vực, với lịch sử tấn công hơn 100 tàu thuyền trong cuộc xung đột Gaza vừa qua.

Nhóm Houthi, hậu thuẫn bởi Iran và thuộc liên minh "Trục Kháng cự" cùng với Hamas và Hezbollah, đã đối đầu với chính phủ Yemen do Saudi Arabia hậu thuẫn từ năm 2014. Mặc dù chưa công bố cụ thể cách thức thực hiện phong tỏa, mối đe dọa từ lực lượng này đã gây xáo trộn cho hoạt động vận tải hàng hải trong khu vực.

Eo biển Bab el-Mandeb nằm ở phía nam bán đảo Ả Rập và là một trong những điểm kẹt vận tải biển quan trọng, với khoảng 12% thương mại toàn cầu và gần một phần tư lưu lượng container di chuyển qua đây để tới và đi từ kênh đào Suez. Đặc biệt, đây cũng là tuyến huyết mạch quan trọng để vận chuyển năng lượng, trong đó cảng Yanbu của Saudi Arabia ở Biển Đỏ đóng vai trò thiết yếu trong xuất khẩu dầu thô, đặc biệt khi Iran đóng cửa eo biển Hormuz do căng thẳng với Mỹ.

Dữ liệu gần đây cho thấy tầm quan trọng ngày càng tăng của Bab el-Mandeb. Reuters cho biết lượng dầu xuất khẩu từ Yanbu trung bình khoảng 4 triệu thùng mỗi ngày trong vài tuần gần đây, tăng đáng kể so với khoảng 973.000 thùng một ngày cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, sự linh hoạt trong việc điều hướng hàng hóa đang bị đe dọa bởi các mối nguy an ninh gia tăng tại đây.

Tình trạng căng thẳng ở eo biển Hormuz, nơi vận chuyển khoảng 20% dầu và khí thiên nhiên hóa lỏng toàn cầu, đang cùng lúc diễn ra với mối đe dọa phong tỏa Bab el-Mandeb, làm gia tăng rủi ro cho chuỗi cung ứng năng lượng thế giới. Theo chuyên gia Vandana Hari - CEO Vanda Insights, một gián đoạn đồng thời hai tuyến đường này có thể ảnh hưởng tới khoảng 7 triệu thùng dầu mỗi ngày, đồng thời làm giảm đến 25% nguồn cung dầu đến châu Á và Australia, theo phân tích của Giáo sư Mark Goh thuộc Đại học Quốc gia Singapore.

Gián đoạn này sẽ khiến giá dầu tăng lâu dài, đẩy chi phí vận tải và sản xuất tăng cao, tác động tiêu cực lên các ngành sử dụng dầu mỏ làm nguyên liệu đầu vào, đồng thời làm gia tăng áp lực lạm phát trên toàn cầu.

Kể cả khi chưa xảy ra phong tỏa hoàn toàn, nguy cơ gián đoạn đã gây ra thay đổi trong hành trình vận tải. Theo Reuters, ba tàu chở dầu từ Saudi Arabia hướng đến Trung Quốc và Ấn Độ đã phải quay lại và chuyển hướng sang kênh đào Suez thay vì đi qua Bab el-Mandeb. Ngoài kênh đào Suez, các nhà lọc dầu còn xem xét các tuyến đường dài hơn qua đường ống SUMED ở Ai Cập hay vòng qua Mũi Hảo Vọng ở châu Phi, nhưng các lựa chọn này đều tốn kém và mất thời gian hơn nhiều.

Việc chuyển hướng như vậy dẫn đến chi phí nhiên liệu, bảo hiểm và vận chuyển tăng cao, trong khi kênh đào Suez lại không thể tiếp nhận các tàu dầu cỡ lớn VLCC đầy tải, buộc phải chuyển bớt hàng sang đường ống SUMED, tạo thêm công đoạn và chi phí vận hành.

Tuyến vòng qua Mũi Hảo Vọng là lựa chọn cuối cùng để tránh eo biển Bab el-Mandeb, tuy nhiên đây là giải pháp kém hiệu quả do đường đi dài và chi phí vận tải tăng cao. Giáo sư Goh cho biết đây cũng chính là lý do kênh đào Suez được xây dựng, nhằm tạo một đường vận tải hiệu quả và ngắn hơn giữa Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương, tránh phải đi vòng chặng dài và có rủi ro ở Mũi Hảo Vọng. Dù di chuyển qua kênh đào Suez hay vòng qua Mũi Hảo Vọng, chi phí vận tải đều tăng do những hạn chế về kích thước tàu và thời gian đi lại.

Giới phân tích cho rằng khả năng lựa chọn thay thế đang dần thu hẹp. Theo bà Vandana Hari, thế giới đang dần cạn kiệt lựa chọn đối phó với việc đóng cửa kéo dài eo biển Hormuz, chứ chưa nói đến tình trạng đồng thời bị phong tỏa ở Bab el-Mandeb. Tuy nhiên, Priyanka Sachdeva từ Philip Nova nhận định các lựa chọn thay thế vẫn tồn tại nhưng ngày càng kém hiệu quả và tốn kém hơn.

Việc gián đoạn lâu dài tại các điểm nghẽn chiến lược này sẽ không chỉ làm giá dầu tăng mà còn đẩy chi phí hàng hóa, vận tải và nguyên vật liệu lên cao. Điều này có thể kích hoạt đợt lạm phát rộng hơn, ảnh hưởng sâu sắc đến chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt là các ngành sử dụng chiến lược 'đúng lúc' (just-in-time), khiến doanh nghiệp phải tính toán lại kế hoạch nhập hàng và vận chuyển.

Giáo sư Goh cảnh báo các ngành công nghiệp phụ thuộc vào chuỗi cung ứng từ vùng vịnh Ả Rập có thể phải đối mặt với chi phí tăng, trì hoãn giao hàng và nhiều bất ổn về nguồn cung trong thời gian tới.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.