Alberta trước ngã rẽ ly khai: Khi bất mãn vùng miền gặp ảnh hưởng MAGA và thử thách sự đoàn kết Canada

Alberta là trung tâm dầu khí quan trọng của Canada, nơi nhiều người dân từ lâu cho rằng lợi ích kinh tế và quan điểm chính trị của họ không được phản ánh đầy đủ trong các quyết định của Ottawa. Những tranh cãi về Chương trình Năng lượng Quốc gia thập niên 1980, chính sách khí hậu và quyền quản lý tài nguyên đã góp phần hình thành tâm lý xa cách với chính quyền liên bang. Nghiên cứu của CSIS nhận định làn sóng hiện nay kết hợp các bất mãn lịch sử với chủ nghĩa dân túy bảo thủ và sự hoài nghi đối với giới tinh hoa chính trị. Điều đó không có nghĩa mọi người bảo thủ hoặc mọi người bất đồng với Ottawa đều ủng hộ ly khai.

Alberta Prosperity Project là một trong những tổ chức thúc đẩy phương án độc lập. Theo Elections Alberta, kiến nghị do Mitch Sylvestre khởi xướng đã đạt 222.597 chữ ký được xác minh ngày 24/7/2026, vượt ngưỡng 177.732. Đây là dấu mốc về khả năng huy động chính trị, không phải bằng chứng rằng đa số cư dân muốn rời Canada. Nghiên cứu CSIS cũng phân biệt giữa người thực sự cam kết ly khai và những người sử dụng ý tưởng độc lập như cách bày tỏ sự thất vọng. Sự khác biệt ấy rất quan trọng khi đánh giá mức độ ủng hộ thực tế.

Quy trình pháp lý vẫn phức tạp. Elections Alberta cho biết việc xác minh được thực hiện theo lệnh tạm thời của tòa phúc thẩm, trong khi các bước tiếp theo của sáng kiến vẫn bị đình chỉ chờ chỉ đạo tư pháp.

Vì vậy, việc kiến nghị đủ chữ ký không tự động xác lập ngày bỏ phiếu hay bảo đảm câu hỏi sẽ được đưa ra trưng cầu. Các thông tin về lịch bỏ phiếu cần được kiểm tra theo thông báo chính thức mới nhất, thay vì xem một kế hoạch chính trị là quyết định pháp lý đã hoàn tất.

Ngay cả khi một cuộc trưng cầu diễn ra và phe độc lập giành đa số, Alberta cũng không thể đơn phương biến kết quả thành một quốc gia mới. Khuôn khổ hiến pháp Canada đòi hỏi một tiến trình đàm phán phức tạp, trong đó quyền lợi của chính quyền liên bang, các tỉnh khác và các dân tộc bản địa phải được xem xét. Một lá phiếu có thể tạo ra nghĩa vụ chính trị để đối thoại, nhưng không tự giải quyết biên giới, quốc tịch, nợ công, tài sản hay các hiệp ước hiện hành.

Bài bình luận của Curtis Gillespie cho rằng ngôn ngữ chính trị của MAGA và những phát biểu của Donald Trump về Canada đã tạo thêm không gian cho phong trào ly khai. Đây là một cách diễn giải chính trị, cần được phân biệt với bằng chứng về hành động cụ thể của chính phủ Mỹ. CSIS ghi nhận các cuộc tiếp xúc giữa đại diện Alberta Prosperity Project và quan chức Mỹ, đồng thời dẫn tuyên bố của Bộ Ngoại giao Mỹ rằng những cuộc gặp thuộc hoạt động tiếp xúc với xã hội dân sự và không có cam kết nào được đưa ra.

Trong cuộc phỏng vấn với Global News tháng 7, Đại sứ Mỹ Pete Hoekstra bác bỏ việc chính quyền Trump đang cùng các nhà ly khai xây dựng chiến lược. Đại diện phong trào lại công khai nói về các cuộc gặp và khả năng hỗ trợ tài chính. Hai lập trường này chưa được hòa giải bằng bằng chứng công khai đầy đủ. Điều có thể khẳng định là sự xuất hiện của một cường quốc láng giềng trong tranh luận nội bộ Canada làm tăng tính nhạy cảm về chủ quyền, đặc biệt khi quan hệ thương mại hai nước đang căng thẳng.

Độc lập không chỉ là câu hỏi về bản sắc. Alberta không có đường ra biển, phụ thuộc vào các tuyến vận chuyển, thị trường và cơ sở hạ tầng xuyên biên giới. Một quốc gia mới sẽ phải thương lượng về tiền tệ, thương mại, quốc phòng, hệ thống thuế và quyền tiếp cận các tuyến xuất khẩu năng lượng. CSIS cảnh báo bất ổn có thể làm chậm đầu tư và gây gián đoạn chuỗi cung ứng Bắc Mỹ. Những rủi ro ấy không tự động phủ nhận mọi lập luận ủng hộ độc lập, nhưng đòi hỏi các phương án phải được lượng hóa và công khai trước khi người dân quyết định.

Quyền của First Nations cũng không thể bị xem là vấn đề thứ yếu. Các hiệp ước, quyền đất đai và quan hệ giữa các dân tộc bản địa với Crown tạo nên những nghĩa vụ pháp lý và lịch sử riêng. Bất kỳ thay đổi chủ quyền nào cũng phải tính đến tiếng nói và quyền lợi của họ, thay vì giả định toàn bộ lãnh thổ Alberta có thể được chuyển giao chỉ bằng một cuộc bỏ phiếu cấp tỉnh. Đối với các gia đình, doanh nghiệp và cộng đồng, điều quan trọng nhất là một tiến trình minh bạch, tránh biến khác biệt chính trị thành sự thù địch giữa những người cùng chung sống.