Bayreuther Festspiele kỷ niệm 150 năm với tác phẩm 'Ring des Nibelungen' sử dụng trí tuệ nhân tạo

Ngày 24/7/2025, thông tin về việc Bayreuther Festspiele lựa chọn không thực hiện bản dựng mới truyền thống cho tác phẩm kinh điển "Ring des Nibelungen" của Richard Wagner, mà thay vào đó là bản sử dụng ca sĩ tĩnh kết hợp các hình ảnh video được tạo ra bằng trí tuệ nhân tạo (AI) đã gây ra một làn sóng phản đối dữ dội trong giới văn hóa Âu châu. Dự án này được thực hiện nhằm kỷ niệm 150 năm thành lập lễ hội, đồng thời là phản ánh lịch sử và sự phát triển của chính Bayreuth trong vòng hơn một thế kỷ qua.

Marcus Lobbes, từ năm 2019 giữ chức Giám đốc Akademie für Theater und Digitalität thuộc Theater Dortmund và là một nhân vật tiêu biểu trong lĩnh vực kỹ thuật số sân khấu, đóng vai trò chủ chốt trong dự án này. Mặc dù không trực tiếp đạo diễn, nhưng ông là người phụ trách khâu ý tưởng nghệ thuật và kỹ thuật của toàn bộ dự án "Ring" tại Bayreuth. Ý tưởng ban đầu không bao gồm AI, nhưng từ sự hợp tác với đồng nghiệp Nils Corte, nhóm đã phát triển phương án sử dụng một không gian holography chiếu trên sân khấu kết hợp với AI hoạt động đồng bộ.

Việc ứng dụng AI trong dự án không đơn giản chỉ là ra lệnh cho công cụ như "ChatGPT dàn dựng 'Ring'", mà đòi hỏi một quá trình chuẩn bị kỹ lưỡng để đào tạo hệ thống trí tuệ nhân tạo. Marcus Lobbes cùng nhà biên kịch Andri Hardmeier đã thu thập và phân tích số lượng lớn tư liệu phim ảnh và văn bản liên quan đến lịch sử tiếp nhận tác phẩm "Ring" cũng như lịch sử các kỳ lễ hội Bayreuther, tạo nên một khối dữ liệu khổng lồ cung cấp cho AI.

Hệ thống AI được xây dựng dựa trên 12 phân hệ riêng biệt, hạn chế truy cập internet để chỉ hoạt động dựa trên tập dữ liệu đã được chọn lọc cẩn thận, bao gồm các sự kiện tiêu biểu cho từng năm trong lịch sử thế giới từ 1876 đến nay, nhằm đặt tác phẩm trong bối cảnh lịch sử toàn cầu song song với sự phát triển của chính tác phẩm và lễ hội Bayreuth.

Dù có sự hỗ trợ từ AI, dự án vẫn giữ âm nhạc vốn là trái tim của tác phẩm làm trọng điểm, với mọi yếu tố hình ảnh đều đồng bộ và điều chỉnh theo tốc độ của dàn nhạc. Các nghệ sĩ biểu diễn đối mặt với thách thức lớn khi phải đứng tĩnh, trình diễn trong sự kết hợp với hình ảnh do AI tạo ra, tạo nên sự hiện diện tĩnh lặng, gần như điêu khắc trên sân khấu thay vì diễn hoạt động truyền thống.

Cách thể hiện này tránh hình thức kể chuyện sâu sắc vào từng nhân vật và các câu chuyện phức tạp, mà tập trung tạo ra một trạng thái thôi miên, giúp người xem liên tưởng và cảm nhận âm nhạc một cách khác biệt thông qua kịch bản phân đoạn của AI. Mỗi phần nhỏ này được quản lý thông qua mốc thời gian rõ ràng để duy trì sự nhất quán trong toàn bộ chuỗi màn trình diễn kéo dài gần 16 giờ.

Dự án vẫn đối mặt với nhiều hoài nghi về khả năng duy trì sự kết nối chặt chẽ trong một tác phẩm đồ sộ như "Ring", vốn chứa đựng nhiều nhân tố và chủ đề phức tạp. Tuy nhiên, sự tích hợp sáng tạo giữa AI và sân khấu truyền thống mang lại một trải nghiệm mới mẻ, mở rộng cách nhìn về nghệ thuật biểu diễn cũng như phương pháp sử dụng công nghệ kỹ thuật số trong kịch nghệ.

Marcus Lobbes cho rằng cách làm này không đi ngược truyền thống sân khấu mà tiếp tục truyền thống đổi mới trong nghệ thuật của Wagner và các đạo diễn nổi tiếng Bayreuth trước đây, khi liên tục đổi mới các phương tiện biểu diễn từ ánh sáng, kỹ thuật sân khấu đến các thiết bị hỗ trợ khác nhằm gia tăng hiệu ứng và giá trị nghệ thuật.

Dù chịu nhiều tranh cãi và phản ứng trái chiều, Lobbes vẫn tỏ ra bình tĩnh trước những ý kiến từ phía công chúng và truyền thông. Ông nhận định mọi sản phẩm nghệ thuật đều có thể thành công hay thất bại và sự thách thức luôn là điều cần thiết để phát triển nghệ thuật.

Đội ngũ kỹ thuật cũng theo dõi sát sao diễn biến buổi biểu diễn để can thiệp kịp thời nếu hệ thống AI có những biểu hiện lệch lạc không mong muốn. Việc tạo ra một buổi biểu diễn sinh động dựa trên các phản ứng và tạo mối liên kết ngẫu nhiên của AI vẫn là một trong những hướng đi nhằm mở rộng giới hạn biểu diễn nghệ thuật truyền thống.

Với việc kết hợp giữa lịch sử nghệ thuật truyền thống và công nghệ hiện đại như AI, dự án 'Ring des Nibelungen' tại Bayreuther Festspiele 2025 hứa hẹn mở ra một kỷ nguyên mới cho nghệ thuật sân khấu trong tương lai.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.