CNDH Mexico: Phản ứng gây tranh cãi về vụ án Ayotzinapa và thách thức bảo vệ quyền con người

Đầu tháng này, Ủy ban Quốc gia về Quyền Con người Mexico (CNDH) đã công bố một khuyến nghị mới liên quan đến vụ án mất tích của 43 sinh viên trường Normal Raúl Isidro Burgos ở Ayotzinapa (208VG/2026). Thay vì góp phần làm sáng tỏ các vấn đề còn tồn đọng, đặc biệt việc bảo mật thông tin từ Bộ Quốc phòng, khuyến nghị này lại được cho là ủng hộ chính quyền hiện hành và chỉ trích các tổ chức xã hội dân sự và các cơ quan quốc tế đã đóng vai trò quan trọng trong điều tra và giám sát vụ việc. Ngoài ra, CNDH đã miễn trừ trách nhiệm cho quân đội trong vụ án, gây ra làn sóng phản đối về việc này.

Hành động của CNDH phản ánh một mô hình ứng xử đáng lo ngại trong những năm gần đây khi cơ quan này bị xem là mất đi uy tín đạo đức và không thực hiện được chức năng cân bằng quyền lực nhằm bảo vệ quyền con người. Đặc biệt, trong các vụ vi phạm liên quan đến lực lượng vũ trang và quá trình quân sự hóa xã hội, CNDH thể hiện sự xa rời các nguyên tắc về quyền con người vốn phải là nền tảng cho hoạt động của họ.

Trong một nhà nước pháp quyền, các cơ quan hiến định độc lập như CNDH có vai trò then chốt trong việc củng cố và phát triển nền dân chủ thông qua việc giám sát hoạt động của các thể chế nhà nước. Độc lập của họ là điều kiện tiên quyết để giữ sự cân bằng của các quyền lực chính trị và đảm bảo chất lượng dân chủ. Tuy nhiên, việc CNDH trong những năm qua liên tục hợp pháp hóa các hành động của đảng cầm quyền đã làm suy yếu vai trò này và khiến họ bị chỉ trích vì thiên vị quân đội thay vì bảo vệ quyền lợi của người dân.

Khuyến nghị mới của CNDH đã phớt lờ nhiều yếu tố quan trọng như việc quân đội thâm nhập vào trường Normal Raúl Isidro Burgos, sự hiện diện của các binh sĩ làm nhân chứng trong các vụ hành hung sinh viên, tình trạng tội phạm quy mô lớn tại khu vực và cách lực lượng vũ trang ứng xử với tình hình này. Ngoài ra, có ít nhất 17 quân nhân từng bị bắt giữ liên quan đến vụ án, cùng với các bằng chứng về tra tấn và các vi phạm nghiêm trọng trong quá trình điều tra chính thức. Đây là những nền tảng đã làm lung lay “sự thật lịch sử” chính thức và che giấu thông tin từ phía quân đội, gây cản trở tiến trình làm sáng tỏ vụ việc.

Bên cạnh việc bỏ qua các bằng chứng then chốt, CNDH còn có động thái hạ thấp và đánh dấu các tổ chức xã hội dân sự như Trung tâm Prodh, Trung tâm Nhân quyền Tlachinollan, Serapaz, Fundar và các cơ quan công như Ủy ban Sự thật và Tiếp cận Công lý vụ Ayotzinapa, cũng như Ủy ban Điều tra đặc biệt vụ án Ayotzinapa. Các tổ chức quốc tế như Nhóm chuyên gia độc lập liên ngành (GIEI) của Ủy ban Nhân quyền Mỹ Latinh và Văn phòng Cao ủy Liên Hợp Quốc về Nhân quyền tại Mexico cũng bị chỉ trích, đặt dấu hỏi về vai trò đóng góp của họ trong quá trình điều tra.

Trong bối cảnh quyền con người tại Mexico liên tục bị thách thức và các nhà hoạt động nhân quyền phải đối mặt với nhiều nguy cơ, CNDH, cơ quan đáng ra phải đóng vai trò tiên phong bảo vệ, lại đang vận dụng ngược lại khi tái sản xuất những cáo buộc làm tổn hại uy tín và an toàn của những người đấu tranh. Hành động này bị xem là một cuộc tấn công trực tiếp vào quyền con người trong nước.

Gần 12 năm qua, các gia đình nạn nhân cùng các tổ chức đã kiên trì đấu tranh tìm kiếm sự thật và công lý, chống lại tình trạng mất tích người tại Mexico. Tuy nhiên, sự thiếu hợp tác nhất quán từ phía chính phủ vẫn là rào cản lớn nhất. Trong khi đó, nếu CNDH không thực sự độc lập và không thực hiện đầy đủ vai trò hiến định bảo vệ quyền con người, thì con đường đến với sự thật và công lý mà xã hội Mexico mong muốn sẽ ngày càng xa vời. Dù vậy, các gia đình, tập thể và xã hội dân sự vẫn tiếp tục nỗ lực không ngừng trong cuộc đấu tranh đầy thử thách này.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.