Các cộng sự của nhà sử học cấp tiến Segun Osoba hội tụ để định hình di sản của ông

Vào sáng ngày 14 tháng 5, tại căn phòng yên tĩnh của mình ở Ijebu Ode, bang Ogun, Nigeria, Samuel Olusegun Osoba, nhà sử học xã hội danh tiếng, đã trút hơi thở cuối cùng ở tuổi 92. Ông được biết đến như một học giả không chịu khuất phục trước quyền lực, luôn kiên định viết lại lịch sử từ góc nhìn của những người lao động, nông dân, thương nhân và nhà giáo, thay vì tôn vinh các nhân vật quyền lực như các vị vua hoặc quan chức chính quyền.

Osoba không phải là người dựng vua hay sử gia triều đình mà là một nhà nghiên cứu cấp tiến, người đã truyền cảm hứng cho một thế hệ học giả Nigeria bằng cách phê phán giai cấp thống trị hậu thực dân. Tư duy này đã hình thành một dòng sử học chống đối sâu sắc và có ảnh hưởng lớn trong giới học thuật Nigeria.

Những người từng học dưới sự hướng dẫn của ông nhớ đến Osoba như một người thầy không khoan nhượng với lịch sử biên niên sử của các "đại nhân" - những câu chuyện thường được kể qua tượng đài và chân dung nhà nước. Theo ông, lịch sử thật sự là cuộc đấu tranh không ngừng giữa những người lao động và những kẻ chiếm đoạt lợi ích, đặc biệt là sau khi Nigeria giành độc lập vào năm 1960.

Giáo sư Toye Olorode, bạn đồng hành và đồng chí một thời tại Đại học Ife (nay là Đại học Obafemi Awolowo), mô tả ông là một người yêu nước tiêu biểu, sử gia xã hội tận tâm, xã hội chủ nghĩa kiên định và nhà giáo nhân văn.

Nhà khoa học chính trị Jibrin Ibrahim nhớ đến Osoba không chỉ như một sử gia lỗi lạc mà còn là học giả tích hợp giữa tiêu chuẩn học thuật, nguyên tắc đạo đức, sự dẫn dắt và tinh thần công dân. Những bài viết của Osoba về phong trào giải phóng quốc gia Nigeria, tầng lớp cầm quyền và khủng hoảng giai cấp tư sản vẫn được coi là những tác phẩm nền tảng trong nghiên cứu kinh tế chính trị Nigeria hiện đại.

Dù đủ năng lực để trở thành giáo sư và từng được duyệt bổ nhiệm, Osoba bị từ chối thăng chức trong những năm 1980 và chọn cách không tiếp tục xin nữa, giữ lấy danh hiệu "Tiến sĩ Segun Osoba" như một biểu tượng phản kháng nhẹ nhàng nhưng dai dẳng.

Ibrahim Abdullah, giáo sư sử học tại Đại học Sierra Leone, đánh giá Osoba như một nhà phân tích xuất sắc những xung đột trong phong trào giải phóng quốc gia, liên quan đến sắc tộc, khu vực và các phe nhóm cạnh tranh từ những năm 1930 đến thời kỳ hậu thực dân.

Giáo sư Toyin Falola, học trò nổi tiếng của Osoba và hiện là giảng viên đại học tại Texas, ca ngợi ông là người thầy có ảnh hưởng sâu sắc nhất của mình, người đã đặt vai trò của nông dân, công nhân và nhóm thiểu số lên hàng đầu trong lịch sử Nigeria.

Trong giai đoạn soạn thảo Hiến pháp Nigeria năm 1979, Osoba cùng nhà sử học Marxist Yusufu Bala Usman đã từ chối ký văn bản hiến pháp mà phần lớn đại biểu nhất trí thông qua. Thay vào đó, họ đưa ra "Báo cáo thiểu số và Bản dự thảo Hiến pháp Cộng hòa Liên bang Nigeria, 1976" dài 65 trang, phản biện kịch liệt các quyền đặc miễn dành cho tổng thống và thống đốc, cũng như đòi hỏi ngôn ngữ cụ thể về quyền công dân được bảo vệ pháp lý về giáo dục, y tế và việc làm miễn phí.

Báo cáo này bị từ chối nhưng vẫn được trích dẫn khi các vấn đề quản trị yếu kém ở Nigeria càng ngày càng trở nên rõ ràng, chứng tỏ tầm nhìn sắc sảo và dự đoán chính xác những thất bại của tầng lớp cai trị.

Hơn hai tháng sau khi ông qua đời, các học giả và nhà hoạt động xã hội mà Osoba từng kết nối quyết định tổ chức Hội thảo lần hai tưởng niệm ông tại khách sạn BON Elvis, Abuja ngày 28 tháng 7, với chủ đề "Segun Osoba, sử học cấp tiến và bảo vệ người dân thường". Luật sư nhân quyền Femi Falana sẽ chủ trì sự kiện, cùng các diễn giả trực tiếp chịu ảnh hưởng từ tư tưởng Osoba như Toye Olorode, Jibrin Ibrahim, Hauwa Mustapha và Olutayo Adesina.

Hội thảo được tổ chức dưới sự bảo trợ của Viện Yusufu Bala Usman, nơi ông Osoba từng giữ chức chủ tịch đến tận những ngày cuối đời, đồng thời CITAD - tổ chức xã hội dân sự tại Kano - là đơn vị hậu cần hỗ trợ. Sự kiện này không nhằm tôn vinh bằng tượng đài hay đặt tên đường, mà đơn giản là một không gian tranh luận sôi nổi và tiếp tục những lập luận cấp tiến mà Osoba đã theo đuổi suốt đời.

Đây chính là lời tri ân phù hợp với một học giả đã dành cả đời mình bảo vệ quan điểm rằng lịch sử thuộc về người dân chứ không phải quyền lực.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.