Khủng hoảng an ninh năng lượng tại eo biển Bab al-Mandeb đe dọa dòng chảy dầu mỏ toàn cầu

Eo biển Bab al-Mandeb từ lâu đã là tuyến giao thông quan trọng nối liền Biển Đỏ và Vịnh Aden, đồng thời là cửa ngõ trọng yếu của dòng chảy dầu mỏ quốc tế. Trong bối cảnh hệ thống quốc tế đang bị xáo trộn nghiêm trọng, vùng biển này đang chứng kiến các cuộc tấn công liên tục tương tự như eo biển Hormuz, lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại hai tuyến đường này cùng chịu áp lực an ninh nghiêm trọng.

Trước những xung đột diễn ra, khoảng 20 triệu thùng dầu thô và sản phẩm dầu mỏ đã di chuyển qua eo biển Hormuz mỗi ngày, chiếm khoảng 20% tổng nhu cầu dầu toàn cầu. Năm 2023, eo biển Bab al-Mandeb cũng vận chuyển khoảng 9,3 triệu thùng dầu mỗi ngày. Tuy nhiên, phong tỏa bởi lực lượng Houthi gần đây đã làm gián đoạn cả tuyến đường biển đỏ lớn này, đồng thời đe dọa khép lại con đường vận chuyển cuối cùng qua Yambu, Trung Hải Đỏ — vốn là con đường thay thế sau khi Hormuz gần như bị đóng cửa hoàn toàn.

Sự kết hợp giữa các cuộc tấn công tại eo biển Bab al-Mandeb và Hormuz có thể khiến 15 đến 17% nguồn cung dầu toàn cầu bị tắc nghẽn, gây ra sự gián đoạn nghiêm trọng trên thị trường quốc tế. Cơ quan Năng lượng Quốc tế ước tính tổng thiệt hại về nguồn cung dầu từ các nhà sản xuất Trung Đông đã vượt quá 13 tỷ thùng dầu. Giá dầu thô Brent hiện đã tăng hơn gấp đôi so với mức trước khi xảy ra xung đột.

Những con số này không chỉ đơn thuần phản ánh khía cạnh kinh tế. Chúng hiện diện trong bối cảnh nguy cơ sụp đổ thị trường đầy biến động, đe dọa sự ổn định của các quốc gia nhập khẩu dầu, có khả năng dẫn tới cảnh thiếu lương thực nghiêm trọng, đánh dấu một bước ngoặt địa chính trị lớn kể từ cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973.

Khác với những năm 1980 khi chiến tranh dầu mỏ chỉ giới hạn giữa các quốc gia Iran và Iraq, hiện nay đội ngũ đối đầu là nhóm phi quốc gia Houthi được trang bị bởi Iran, hoạt động từ vùng núi Yemen. Họ tận dụng tính mơ hồ trong luật pháp quốc tế để tiến hành phong tỏa và tấn công các tàu thương mại. Sự mơ hồ pháp lý này đang khiến các chỉ huy hải quân gặp khó khăn trong việc ra quyết định khi một nhóm phi nhà nước tuyên bố phong tỏa.

Lực lượng Houthi khai thác các quy định từ Công ước Paris năm 1856 và Hiệp định San Remo về phong tỏa để gây khó khăn cho hoạt động hàng hải, thách thức hiệu quả của luật pháp quốc tế và làm rạn nứt việc vận hành bình thường của các tuyến đường biển chiến lược.

Để giảm thiểu rủi ro bị phong tỏa tại eo biển Hormuz, Saudi Arabia đã xây dựng tuyến đường ống dẫn dầu Đông-Tây kéo dài 1.200 km qua sa mạc, vận chuyển khoảng 7 triệu thùng dầu thô mỗi ngày đến cảng Yambu trên Biển Đỏ. Dù tuyến đường ống này đang hoạt động với công suất tối đa, nó vẫn là một điểm yếu chiến lược vì nằm trong tầm nguy hiểm của tên lửa Iran, máy bay không người lái Houthi và các hành động phá hoại bên trong.

Trong vòng hai tuần sau khi nhận được lời đe dọa từ nhóm Houthi, sản lượng khai thác dầu tại các cảng Biển Đỏ của Saudi Arabia đã giảm 36%, từ 9,5 triệu thùng xuống còn 6,1 triệu thùng mỗi ngày, làm gia tăng áp lực lên chuỗi cung ứng toàn cầu.

Hoa Kỳ, mặc dù đang tập trung vào các nhiệm vụ khác, đã thực hiện liên tiếp một loạt các cuộc tấn công nhằm vào các cơ sở quân sự của Iran trong nhiều ngày, nhằm vào các trung tâm chỉ huy, kho chứa tên lửa và các cơ sở hải quân. Đáp lại, Iran tấn công các đồng minh của Mỹ như Kuwait, Bahrain và Jordan, khiến tình hình leo thang căng thẳng không có lối thoát rõ ràng.

Trong khi đó, Trung Quốc đặt mục tiêu lấp đầy khoảng trống mà Mỹ để lại bằng cách tăng cường quân sự hóa các tuyến đường biển thuộc Sáng kiến Vành đai và Con đường (Belt and Road), biến khu vực trở thành trung tâm tranh chấp tài nguyên và quyền lực toàn cầu trong tương lai gần.

Việc duy trì sự ổn định tại hai eo biển chiến lược đòi hỏi một hệ thống an ninh hải quân đa quốc gia mới, có khả năng đối phó hiệu quả với các nhóm phi nhà nước hoạt động bên ngoài phạm vi pháp luật hiện hành. Cần xây dựng một hệ thống "quản trị điểm kiểm soát" (chokepoint transit regime) có quy tắc rõ ràng, nhằm tạo ra một lực lượng hải quân thường trực với quyền hành quân được phê duyệt trước, cùng một quỹ bảo hiểm hàng hải chung cho các quốc gia có lợi ích thương mại trong khu vực.

Nếu không được cập nhật và vận hành hợp lý, khung pháp lý hiện hành rất có thể sẽ tiếp tục bị thử thách và phá vỡ bởi các nhóm phi quốc gia. Hậu quả là sự đứt gãy nghiêm trọng không chỉ trong thương mại dầu khí mà còn trên toàn bộ chuỗi cung ứng toàn cầu, kéo theo khủng hoảng kinh tế, thiếu hụt lương thực và thay đổi quyền lực thế giới.

Giới chuyên gia cảnh báo rằng nếu cộng đồng quốc tế không hành động sớm, tận dụng cơ hội cải tổ luật pháp và xây dựng cơ chế an ninh hải quân mới, thế giới sẽ phải trả giá đắt bằng những thiệt hại về kinh tế và địa chính trị trong tương lai gần.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.