Tổng quan tầm nhìn của Chủ tịch Tập Cận Bình về quản trị AI toàn diện tại châu Phi

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang nhanh chóng biến đổi nhiều lĩnh vực, bao gồm kinh tế, quản trị, an ninh, y tế, giáo dục và quan hệ quốc tế. AI không chỉ là một thành tựu công nghệ mà còn trở thành tài sản chiến lược ảnh hưởng sâu rộng đến sức cạnh tranh kinh tế toàn cầu, sức mạnh địa chính trị và phát triển bền vững trong thế kỷ 21. Vì vậy, cuộc tranh luận hiện nay không chỉ tập trung vào cách AI nên được phát triển mà còn xoay quanh câu hỏi ai sẽ quản trị nó, ai sẽ hưởng lợi và làm thế nào để cơ hội từ AI được chia sẻ một cách công bằng.

Trong bài phát biểu khai mạc Hội nghị Thế giới về AI 2026 và các cuộc họp cấp cao về quản trị AI toàn cầu, Chủ tịch Tập Cận Bình đưa ra bốn quan điểm quan trọng về phát triển và quản trị AI. Ông nhấn mạnh sự mở cửa, hợp tác quốc tế, đổi mới có trách nhiệm và sự tham gia rộng rãi của các quốc gia đang phát triển, đặc biệt là nhắm tới việc tạo dựng một hệ sinh thái AI toàn cầu bao trùm, không để AI chỉ tập trung ở một vài nước tiên tiến về công nghệ. Trung Quốc khuyến khích một tương lai AI mà trong đó các nước thuộc khu vực Nam toàn cầu tích cực tham gia vào đổi mới, quản trị và phát triển năng lực.

Châu Phi hiện có lợi thế về nguồn nhân lực dồi dào, nền kinh tế số tăng trưởng nhanh, hệ sinh thái công nghệ ngày càng mở rộng cùng cam kết chính trị mạnh mẽ cho chuyển đổi số. Tuy nhiên, nhiều thách thức như hạ tầng số chưa đáp ứng, thiếu chuyên gia AI, kinh phí nghiên cứu hạn chế và bất bình đẳng trong tiếp cận công nghệ tiên tiến vẫn đang cản trở tham vọng phát triển AI của châu lục này. Chính vì thế, các đề xuất của Chủ tịch Tập mang lại cơ hội và định hướng chiến lược quan trọng để thu hẹp những khoảng cách trên thông qua hợp tác quốc tế.

Khung phân tích AFRICA do chuyên gia Ugbedeojo phát triển bao gồm sáu trụ cột liên kết chặt chẽ: Access (Tiếp cận), Fairness (Công bằng), Responsibility (Trách nhiệm), Innovation (Đổi mới), Cooperation (Hợp tác) và Advancement (Tiến bộ). Đây là bản đồ chiến lược giúp phát triển và quản trị AI toàn diện tại Nigeria, châu Phi và khu vực Nam toàn cầu rộng lớn.

Tiếp cận được coi là nền tảng quan trọng nhất để phát triển hệ sinh thái AI thành công. Thiếu hụt cơ sở hạ tầng, giáo dục chất lượng, thiết bị nghiên cứu, bộ dữ liệu, và chuyên gia kỹ thuật đang là các rào cản lớn đối với các nước đang phát triển. Chủ tịch Tập nhấn mạnh sự cởi mở, trong đó Trung Quốc cam kết tổ chức 5.000 khóa đào tạo và hội thảo AI dành cho các nước đang phát triển, trong đó có hỗ trợ Liên minh châu Phi. Sáng kiến này nhằm tăng cường năng lực con người song song với tiến bộ công nghệ.

Đối với Nigeria, thực thi tiếp cận rộng rãi sẽ bao gồm việc củng cố các trường đại học, hỗ trợ nghiên cứu AI, cải thiện kết nối băng thông rộng, thúc đẩy kỹ năng số và tạo điều kiện cho các nhà sáng tạo trẻ. Từ đó, AI không chỉ là công nghệ được nhập khẩu mà trở thành công cụ nội địa để nâng cao y tế, nông nghiệp, giáo dục, dịch vụ tài chính, quản lý công và an ninh quốc gia.

Có tiếp cận nhưng không tham gia quyết định chính sách thì các nước đang phát triển vẫn bị loại khỏi bàn chơi AI quốc tế. Công bằng đòi hỏi sự góp mặt của mọi quốc gia trong việc định hình chính sách, tiêu chuẩn, nguyên tắc đạo đức và cơ chế quản trị AI toàn cầu.

Chủ tịch Tập lên tiếng phản đối việc một số ít quốc gia độc quyền dẫn đầu công nghệ. Khi AI ngày càng có sức ảnh hưởng lớn, châu Phi cần một tiếng nói mạnh mẽ hơn trong việc xây dựng luật lệ quốc tế về dữ liệu, an ninh mạng, chủ quyền số và đổi mới có trách nhiệm. Nigeria và các quốc gia châu Phi cần chủ động từ vai trò người tiếp nhận công nghệ thành những thành viên đóng góp chính sách, thông qua Liên minh châu Phi và các tổ chức đa phương khác.

AI mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng kéo theo thách thức về đạo đức và an ninh như sai lệch thuật toán, tin giả, tấn công mạng, bảo mật dữ liệu cá nhân, và các hệ thống độc lập. Việc phát triển AI phải gắn liền với quản trị có trách nhiệm.

Quan điểm của Chủ tịch Tập nhấn mạnh AI phải minh bạch, chịu trách nhiệm, bảo mật và có sự kiểm soát phù hợp của con người. Ở châu Phi, điều này đồng nghĩa với việc củng cố tổ chức an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân, áp dụng tiêu chuẩn đạo đức, xây dựng khuôn khổ pháp lý, đồng thời đảm bảo AI thúc đẩy dân chủ, nhân quyền và phát triển bền vững.

Đổi mới là động lực bền vững của phát triển AI. Những nước có thể tạo ra tri thức, phát triển công nghệ và thương mại hóa nghiên cứu sẽ tăng sức cạnh tranh và giữ chủ quyền công nghệ cao hơn.

Chủ tịch Tập khuyến khích hợp tác khoa học và chia sẻ mã nguồn mở, tạo điều kiện cho các nước đang phát triển củng cố hệ sinh thái đổi mới. Châu Phi đã chứng minh tiềm năng lớn với các startup trong nhiều lĩnh vực như fintech, y tế, nông nghiệp, logistics, an ninh mạng và giáo dục. Tuy nhiên để tiến xa hơn, cần đầu tư mạnh hơn vào nghiên cứu phát triển, tài chính đổi mới, hợp tác đại học-doanh nghiệp, bảo vệ sở hữu trí tuệ và các trung tâm nghiên cứu AI.

Không quốc gia nào có thể khai thác hết tiềm năng AI một cách độc lập. AI đòi hỏi sự hợp tác rộng khắp giữa các chính phủ, trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế.

Tầm nhìn của Chủ tịch Tập đặt hợp tác lên hàng đầu. Trung Quốc đã và đang mở rộng liên kết với châu Phi trong hạ tầng số, giáo dục, viễn thông, nghiên cứu và đào tạo nâng cao năng lực, tạo nền tảng vững chắc cho hợp tác sâu rộng hơn về AI. Đối với Nigeria, hợp tác cần tập trung vào chuyển giao công nghệ, phòng thí nghiệm đổi mới chung, hợp tác nghiên cứu, giáo dục AI, phát triển startup và nâng cao năng lực tổ chức, nhằm biến các nước châu Phi thành đối tác bình đẳng trong phát triển công nghệ.

Song song, hợp tác Nam-Nam cũng rất quan trọng, giúp định hình trật tự công nghệ quốc tế cân bằng hơn, trong đó châu Phi tích cực đóng góp đổi mới và quản trị toàn cầu.

Mục tiêu cuối cùng của khung AFRICA là tạo ra môi trường để châu Phi trở thành thành viên có ảnh hưởng trong nền kinh tế AI thế giới.

Tầm nhìn của Chủ tịch Tập khuyến khích các nước đang phát triển vượt ra khỏi vai trò tiếp nhận công nghệ nhằm làm chủ công nghệ, dẫn đầu quản trị và đạt thành tựu khoa học xuất sắc. Với ưu thế về nhân khẩu học, tài năng khởi nghiệp, thị trường số đang mở rộng và sự cam kết chính trị, châu Phi có thế mạnh để trở thành lực lượng chủ đạo trong phát triển AI toàn cầu.

Riêng với Nigeria, tiến bộ đòi hỏi đầu tư bền vững vào giáo dục STEM, nghiên cứu AI, hạ tầng số, an ninh mạng, tài chính đổi mới, điện toán đám mây, trung tâm dữ liệu và thiết chế pháp lý hỗ trợ. Sự phối hợp giữa cải cách trong nước và hợp tác quốc tế chiến lược sẽ giúp Nigeria dẫn đầu AI tại châu Phi đồng thời góp phần quản trị AI toàn cầu.

Tầm nhìn của Chủ tịch Tập Cận Bình không chỉ là chiến lược công nghệ mà còn là triết lý phát triển toàn cầu bao trùm. Thay vì coi AI chỉ là lĩnh vực cạnh tranh địa chính trị, các đề xuất mở rộng hợp tác quốc tế, chia sẻ đổi mới sáng tạo và thúc đẩy sự tham gia rộng rãi của các nước đang phát triển.

Đối với châu Phi, nơi AI có tiềm năng lớn để thúc đẩy đa dạng hóa kinh tế, nâng cao hiệu quả quản lý công, phát triển y tế, mở rộng giáo dục, đảm bảo an ninh lương thực và công nghiệp hóa bền vững, tầm nhìn này mang tính thời sự và thực tiễn cao.

Cam kết của Trung Quốc trong đào tạo năng lực, hợp tác mở và hỗ trợ Liên minh châu Phi cho thấy các đề xuất của Chủ tịch Tập đi xa hơn lời hứa ngoại giao và đã được thể hiện qua các chương trình hợp tác cụ thể. Mặc dù thành công phụ thuộc vào nỗ lực bền bỉ của tất cả các bên, những sáng kiến này mang đến cơ hội thực chất để các quốc gia châu Phi tăng cường hệ sinh thái AI nội địa.

Dẫu vậy, thành công của châu Phi không thể chỉ dựa vào sự trợ giúp từ bên ngoài. Các chính phủ phải đầu tư đồng bộ vào giáo dục, hạ tầng, nghiên cứu, đổi mới, an ninh mạng và năng lực tổ chức để tận dụng tối đa các quan hệ hợp tác quốc tế, vừa bảo vệ chủ quyền công nghệ, vừa phát huy đổi mới sáng tạo bản địa.

Bốn quan điểm của Chủ tịch Tập về AI là nền tảng cho một hệ thống quản trị AI toàn cầu công bằng, hợp tác và bao trùm hơn. Khung AFRICA với sáu trụ cột: Tiếp cận, Công bằng, Trách nhiệm, Đổi mới, Hợp tác và Tiến bộ đã minh chứng Trung Quốc đề xuất nhiều cơ hội chiến lược cho Nigeria, châu Phi và khu vực Nam toàn cầu.

Tương lai AI không nên bị thống trị bởi các độc quyền công nghệ hay sự bất bình đẳng số mà phải được định hình bởi đổi mới chia sẻ, quản trị có trách nhiệm và hợp tác cùng có lợi. Tầm nhìn của Chủ tịch Tập thừa nhận sự tiến bộ bền vững trong công nghệ phụ thuộc vào việc trao quyền cho tất cả quốc gia tham gia xây dựng thời đại AI.

Thách thức dành cho châu Phi rõ ràng: đầu tư phát triển con người, nâng cao tổ chức, tăng cường nghiên cứu khoa học và hợp tác quốc tế hiệu quả. Nếu thực hiện nghiêm túc, châu Phi không chỉ tham gia mà sẽ dẫn dắt cuộc cách mạng AI toàn cầu.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.