Ninna Ottey và hành trình khẳng định bản sắc Afro tại Panama

Ninna Ottey đặt câu hỏi về ý tưởng "mức độ Afro chấp nhận được", phản bác quan điểm cho rằng cần chứng nhận hay xác nhận người Afrodescendant. Theo bà, bản sắc Afro không thể là một thứ để đo đếm hay cấp giấy chứng nhận, mà đó là sự tự nhận thức dựa trên cảm nhận cá nhân, nơi sinh sống, dấu vết tổ tiên và di truyền học cá nhân, một quan niệm không phụ thuộc vào đặc điểm ngoại hình bên ngoài. Bà so sánh việc yêu cầu chứng nhận người Afrodescendant với hành động kỳ thị từng ghi nhận trong lịch sử như việc buộc người Do Thái phải đeo sao David trong thời kỳ Holocuast.

Ở Panama, một quốc gia đa chủng tộc và đa văn hóa, Ninna nhấn mạnh rằng nhiều người có thể có tổ tiên Afro nhưng không nhất thiết phải có ngoại hình điển hình của người Afrodescendant, ví dụ như có làn da sáng hơn, tóc thẳng hoặc mắt xanh. Do đó, việc nhận diện Afrodescendant không thể dựa vào ngoại hình mà phải dựa vào lịch sử gia đình và cảm nhận bản thân.

Ninna Ottey phân biệt rõ ràng giữa sự trân trọng và sự chiếm dụng văn hóa, đặc biệt với ví dụ về việc sử dụng turbans (khăn đội đầu). Theo bà, mua và mang turbans mà không hiểu ý nghĩa, nguồn gốc hay không nhận thức về vai trò biểu tượng của nó là chiếm dụng văn hóa. Ngược lại, việc ủng hộ các doanh nghiệp Afrodescendant sản xuất turbans, tìm hiểu ý nghĩa của các họa tiết và mang nó với sự tự hào về bản sắc mới là sự trân trọng văn hóa.

Bà cũng kể lại về trường hợp một nhân viên bệnh viện Santo Tomás bị yêu cầu không được mặc trang phục caftan với họa tiết Afrodescendant ngoài tháng Năm - tháng kỷ niệm văn hóa Afro tại Panama. Bộ trang phục không phải là một bộ đồ hóa trang, mà là biểu tượng cốt lõi của bản sắc và sự tự hào, việc yêu cầu hạn chế sử dụng trang phục đó là hành vi phân biệt đối xử rõ ràng.

Hành trình hoạt động của Ninna bắt đầu từ sự thay đổi phong cách cá nhân, chuyển từ việc duỗi tóc sang nuôi tóc tự nhiên, hòa cùng phong trào Black Lives Matter nổi lên mạnh mẽ tại Mỹ. Từ đó, bà lập blog "Menina Congo" để phỏng vấn nhiều phụ nữ Afrodescendant tại Mỹ Latinh, nhằm chia sẻ câu chuyện và nâng cao nhận thức về bản sắc Afro.

Trong đại dịch năm 2020, qua việc tham gia Trường Afro do Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc phối hợp với Ashanti Peru tổ chức, nhóm phụ nữ ở nhiều quốc gia Mỹ Latinh đã đồng sáng lập dự án Memoria Digital Afro. Dự án tạo dựng kho tài liệu trực tuyến thân thiện với giới trẻ, giúp họ dễ dàng tiếp cận và hiểu về cội nguồn, di sản và bản sắc Afrodescendant trong khu vực.

Về mặt pháp lý, Panama có một số quy định cơ bản như điều 19 trong Hiến pháp phân định rõ không được phân biệt đối xử dựa trên chủng tộc, và Luật số 7 năm 2018 về bảo vệ cộng đồng Afrodescendant. Tuy nhiên, những văn bản này chưa được thực thi hiệu quả do thiếu quy định chi tiết và các cơ chế xử lý các vụ việc phân biệt đối xử, đặc biệt là trong trường học về quyền được giữ kiểu tóc tự nhiên hay sử dụng trang phục truyền thống.

Ninna cho biết nhiều trường học vẫn vi phạm quyền đó và nhiều người không dám tố cáo vì quá trình pháp lý rườm rà, bất tiện. Bà cũng nhấn mạnh rằng mặc dù Panama cam kết với nhiều hiệp định quốc tế chống phân biệt chủng tộc, nhưng công tác thực thi và quy trình quốc gia còn yếu và thiếu hiệu quả.

Điều làm bà lạc quan là thế hệ trẻ ngày nay có nhận thức cao hơn về bản sắc và quyền của cộng đồng Afrodescendant. Họ tự tin khoe tóc tự nhiên, yêu thích các điệu múa congô và văn hóa Afro hơn trước đây. Ninna nhìn nhận tương lai Panama là đất nước đa văn hóa hơn, nơi các biểu tượng của các cộng đồng khác nhau được tôn vinh bình đẳng trong một xã hội ít phân biệt chủng tộc hơn.

Bà hy vọng sẽ nhìn thấy một Panama mà người dân có thể tự do kết hợp và thể hiện các yếu tố văn hóa đa dạng như váy kente, trang phục qipao của người Hoa, cùng chung sống mà không bị kỳ thị, nhấn mạnh chống phân biệt chủng tộc là hành trình lâu dài đòi hỏi luật pháp và sự nhận thức xã hội cùng đồng hành.