Thế giới khó khăn của người quan sát chim Nigeria giữa định kiến văn hóa và tự nhiên

Vào một sáng Chủ nhật yên tĩnh, khi tác giả Uddin Ifeanyi đi dạo trong khu dân cư cùng máy ảnh, một người lạ mặt tiến đến và hỏi ông có quan tâm đến kiến trúc hay không. Khi được trả lời là một người mê quan sát chim và chụp ảnh, ông nhận được ánh mắt đầy bất ngờ và một câu hỏi gây ngỡ ngàng: "Điều đó không phải là sở thích của người nước ngoài sao?". Sự việc cho thấy quan niệm chung về hoạt động này ở Nigeria vẫn còn nhiều định kiến và bị coi là không phổ biến chủ yếu dành cho người ngoại quốc.

Không chỉ có vậy, trong một chuyến đi quan sát chim xa hơn bên ngoài khu đô thị Lagos, nhóm tác giả từng được nghe những lời bình luận thụ động từ người dân địa phương gọi những người xem chim là "nhóm chim", từ ngữ này trong văn hóa bản địa mang ý nghĩa tiêu cực sâu sắc. Với niềm tin phổ biến rằng chim và dơi có thể là những sinh vật biến hình, thậm chí là phù thủy hoặc các thực thể xấu xa khác, việc bị gán vào "nhóm chim" đồng nghĩa với sự xa lánh, thậm chí đe dọa an toàn xã hội.

Sự sợ hãi và coi chim là điềm gở cũng ảnh hưởng trực tiếp đến cách người Nigeria đối xử với thiên nhiên. Các cây cối là nơi cư trú của nhiều loài chim, đặc biệt là các loài chim săn mồi ban đêm với tiếng gọi vừa kỳ lạ vừa đẹp, thường bị chặt phá. Điều này đi ngược lại với vai trò quan trọng của cây xanh trong việc hấp thụ khí CO2, cung cấp oxy và chống xói mòn, đồng thời hỗ trợ giảm thiểu biến đổi khí hậu.

Bên cạnh đó, hệ sinh thái đầm lầy - vốn đóng vai trò như một bể chứa nước tự nhiên, làm giảm khả năng ngập lụt bằng việc lưu trữ nước mưa và xả nước từ từ - cũng ngày càng bị thu hẹp do quá trình đô thị hóa và thiếu các biện pháp bảo vệ phù hợp. Những nỗ lực duy nhất để kiểm soát lũ lụt thường là những trận dọn dẹp vệ sinh môi trường nhằm thông tắc cống rãnh, không hề đủ để thay thế vai trò sinh thái của các đầm lầy.

Đầm lầy và rừng nguyên sinh là những khu vực sinh thái đa dạng, cung cấp môi trường sống cho rất nhiều loài sinh vật, trong đó có chim. Việc phá hủy các khu vực này không chỉ làm tổn thương môi trường mà còn làm hạn chế không gian cho những người đam mê quan sát chim phát triển sở thích và nghiên cứu.

Trước câu hỏi phổ biến "Quan sát chim có ích lợi gì?", câu trả lời không chỉ dừng lại ở giá trị sinh thái mà còn mở ra cuộc tranh luận về cách quy hoạch đô thị. Tác giả so sánh với Central Park ở New York, một công viên rộng lớn và nổi tiếng là nơi trú ngụ cho nhiều loài chim di cư, dẫu nhiều người Nigeria khi đến New York chỉ đơn thuần tham quan mà không biết giá trị chiêm ngưỡng đa dạng chim của khu vực này.

Quan sát chim ở Nigeria không chỉ đối mặt với những định kiến thụ động mà còn là mối đe dọa thực tiễn. Người mang thiết bị quan sát chim thường bị nghiêm khắc kiểm soát hoặc yêu cầu phải trả phí bởi các cá nhân hay lực lượng an ninh vì lý do an ninh hoặc quyền sử dụng đất. Thậm chí việc mang theo máy ảnh, ống kính và ống nhòm còn bị coi là hành vi không phù hợp trong văn hóa địa phương, tương tự như việc gọi tên riêng người lớn tuổi một cách thân mật.

Ngoài những khó khăn từ con người, người quan sát chim còn phải chiến đấu với môi trường tự nhiên, tiêu biểu là các loại côn trùng gây khó chịu như muỗi. Theo lời một người quan sát chim lão luyện, khi muỗi cắn, đó là dấu hiệu đã chọn được địa điểm quan sát phù hợp. Trong bối cảnh Nigeria, "những con muỗi" ở đây mang nghĩa bóng - xuất hiện dưới dạng các mối nguy do con người, với tác động khó chịu và nghiêm trọng hơn nhiều.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.