Ana Mendieta tại Tate Modern: Tưởng niệm đậm chất sử thi dành cho nữ nghệ sĩ bị lãng quên

Ana Mendieta, nữ nghệ sĩ Cuba-Mỹ, qua đời năm 36 tuổi vào ngày 8/9/1985. Chồng cô, nghệ sĩ điêu khắc Minimalist Carl Andre, bị cáo buộc giết cô sau một cãi vã khi say rượu nhưng sau đó được trắng án vì thiếu bằng chứng. Triển lãm tại Tate Modern - sự kiện lớn nhất tại Anh dành cho Mendieta - hoàn toàn không đề cập đến chuyện này, chỉ nhắc tên Andre trong một cuốn sách minh họa chung của hai nghệ sĩ. Tuy nhiên, cái chết và cuộc đời tràn đầy năng lượng nguyên thủy của Mendieta liên tục được cảm nhận qua các tác phẩm trưng bày.

Mendieta sử dụng cơ thể làm công cụ sáng tạo nghệ thuật, chạm đến những chủ đề lớn như sinh, tử và lưu vong nhưng cũng mang dấu ấn hài hước và sự táo bạo. Bộ ảnh chụp tại một tu viện thế kỷ 16 gần Oaxaca, Mexico đã khéo léo chơi đùa cùng biểu tượng Công giáo khi cô nằm trong bồn rửa tội với phần chân và tay lòi ra ngoài. Trong loạt ảnh khác, cô đổ máu động vật lên lòng đường tại Iowa để ghi lại phản ứng của người qua đường, hoặc biến dạng khuôn mặt bằng kính, thậm chí dán ria mép làm từ tóc của bạn học nam.

Trong những năm 1970-1980, Mendieta được biết đến qua các màn trình diễn thu hút sự chú ý, được ghi lại bằng kỹ thuật Super 8 mới được phục chế. Một trong những tác phẩm nổi tiếng là phân cảnh cô đổ máu bò lên đầu rồi lăn mình trên lông gà trắng bên bờ sông Iowa, biến hình thành thực thể vượt khỏi con người. Series Silueta của cô ghi dấu ấn sâu đậm khi sử dụng thứ nguyên thiên nhiên như hoa, lửa, cát, bùn để tạo hình bóng dáng cơ thể trên cảnh quan, lấy cảm hứng từ nghệ thuật thời kỳ Đồ đá mới. Bên cạnh đó là các tác phẩm điêu khắc Rupestrian khắc trên vách đá vôi tại Cuba, nhắc tới hình thái mềm mại đầy nữ tính của tượng Willendorf Venus.

Mặc dù tranh sơn dầu của Mendieta không được nhiều người biết đến và đánh giá cao, một số tác phẩm acrylic và bản vẽ graphite trên giấy amate vẫn toát lên vẻ đẹp tối giản và mộc mạc. Giấy amate là loại giấy làm từ vỏ cây phổ biến ở Mexico và thường được dùng trong bối cảnh văn hóa Maya.

Mendieta là người tiên phong trong sự kết hợp độc đáo giữa nghệ thuật biểu diễn, nghệ thuật đất và việc lấy cơ thể làm phương tiện thể hiện, đồng thời đề cập đến các vấn đề hiện đại như môi trường, chủ nghĩa thực dân và sự nữ quyền. Cô từng chỉ trích phong trào nữ quyền Mỹ thập niên 1960 là tập trung ở tầng lớp trung lưu da trắng mà bỏ quên những người phụ nữ thiểu số như mình. Năm 2016, nhóm hoạt động WHEREISANAMENDIETA cùng tổ chức chống bạo lực gia đình Sisters Uncut đã tổ chức biểu tình ở Tate Modern để phản đối việc trưng bày các tác phẩm của Carl Andre, đồng thời đòi tái đánh giá vị trí của Mendieta trong lịch sử nghệ thuật. Triển lãm lần này khẳng định vị thế của Mendieta như một trong những nghệ sĩ có tầm nhìn sâu sắc, sức sáng tạo mãnh liệt của thế kỷ 20, di sản của chị vẫn tiếp tục lan tỏa qua các thế hệ.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.