Phân tích nguyên nhân và tác động của Afrophobia tại Nam Phi

Tác giả Ahmed Aminu-Ramatu Yusuf trình bày quan điểm về nhóm March and March (M&M) với lãnh đạo như Jacinta Ngobese-Zuma và Andile Somgxada, Sandile Dube, những người bị chỉ trích nặng nề vì gây ra bạo lực và đau thương cho chính cộng đồng người da đen Nam Phi. Tuy nhiên, ông cho rằng Đảng Đại hội Dân tộc Phi (ANC) và chính phủ do đảng này kiểm soát đã dung túng nhóm này, không có các biện pháp mạnh mẽ để ngăn chặn các hành vi tự hủy và bạo lực trong cộng đồng người da đen.

Tác giả đặt câu hỏi rằng nếu M&M chỉ trích hoặc tấn công các công ty tư bản người da trắng như Gold Fields, Sibanye-Stillwater và Valterra Plantinum thì liệu ANC có dung túng hành vi đó không. Câu trả lời là không, đặc biệt dưới thời cựu tổng thống Jacob Zuma, khi 34 thợ mỏ đình công đã bị sát hại ngày 16/8/2012 tại Marikana vì đòi cải thiện lương bổng và điều kiện làm việc. Tương tự, vụ sát hại ít nhất 78 thợ mỏ bất hợp pháp tại mỏ vàng Stilfontein vào tháng 1/2025 dưới thời tổng thống Ramaphosa cũng minh chứng cho sự thiếu tích cực của chính quyền khi cảnh sát trì hoãn cứu hộ, phong tỏa các lối thoát và cắt đứt lương thực, nước uống kéo dài hơn một tháng.

Sự suy thoái của ANC gắn liền với quá trình mất đi tính cấp tiến và sự biến chất sang giai cấp tư sản. Tác giả cho rằng các phần tử cực hữu da trắng đã hỗ trợ cho quá trình này bằng cách sát hại Chris Hani, nhà cách mạng chống apartheid quan trọng của ANC, cũng là lãnh đạo Đảng Cộng sản Nam Phi và chỉ huy lực lượng vũ trang UMkhonto we Sizwe. Sau đó là sự hạ bệ và nhục mạ đến Winnie Madikizela-Mandela vì bà phản đối sự đầu hàng của ANC với tư bản da trắng và kêu gọi cải thiện đời sống người da đen.

Tiếp theo là sự trục xuất của Julius Malema, lãnh đạo thanh niên ANC, vào năm 2012 vì chỉ trích mạnh mẽ các chính sách yếu kém, dù ông được xem là người đấu tranh cho lợi ích người da đen. Trong khi ANC vẫn duy trì các cam kết về dân chủ, nhân quyền và chính sách đối ngoại theo Tuyên ngôn Tự do (Freedom Charter), các nội dung về phát triển kinh tế và cải thiện đời sống người da đen bị bỏ ngỏ, dẫn đến nghèo đói, thất nghiệp và các vấn đề xã hội nghiêm trọng.

Năm 2025/2026, tỷ lệ nghèo đói ở người da đen Nam Phi lên tới khoảng 64,2%, tương đương 29,6 triệu người sống dưới mức nghèo tối đa, trong khi 48,8% (10,8 triệu người) còn đối diện với nghèo đói nghiêm trọng và thiếu lương thực. Đặc biệt, phụ nữ da đen chiếm từ 48,8% đến 64,2% nhóm người nghèo. Ngược lại, tỷ lệ nghèo ở người da trắng chỉ khoảng 1,4%, trong khi nhóm người da trắng chiếm 4,5% dân số lại nắm giữ hơn 70% đất đai và tài sản. Khoảng 9% người da trắng kiểm soát toàn bộ nền kinh tế Nam Phi, tái hiện cấu trúc bất công của thời apartheid.

Tỷ lệ thất nghiệp ở Nam Phi vào năm 2025 đạt 32,4%, trong đó 38-40,2% thuộc về người da đen, đặc biệt là nữ giới với tỷ lệ thất nghiệp 40,2%. Người da trắng chiếm 5,9% số người thất nghiệp, trong khi nhóm "Coloured" và người Ấn Độ/Châu Á lần lượt là 21% và 6-7%. Gia đình người da đen chủ yếu do phụ nữ nuôi dưỡng nhưng không có sự hiện diện và trách nhiệm của nam giới, tạo ra nhiều hệ lụy xã hội.

Mặc dù Nigeria cũng đối diện với nghèo đói và thất nghiệp cao tương tự, nền kinh tế Nigeria dựa vào lao động thủ công nhiều hơn trong khi Nam Phi là nền kinh tế đa phần được điều khiển bởi vốn. Kinh tế phi chính thức tại Nigeria chiếm trên 90% lực lượng lao động trong khi ở Nam Phi chỉ đạt 21,4%, đồng thời lĩnh vực này tại Nam Phi bị nhiều quy định hạn chế khiến người nghèo ít lựa chọn để sinh tồn.

Sự gia tăng bạo lực bắt nguồn từ Afrophobia và Negrophobia cùng với sự sa sút của ANC được thể hiện rõ qua sự xuất hiện của các đảng mới như Đảng Chiến đấu vì Tự do Kinh tế (EFF) do Julius Malema lãnh đạo năm 2013 và Đảng uMkhonto we Sizwe (MK) của Jacob Zuma thành lập năm 2023. ANC mất dần số ghế ở Quốc hội từ 279 ghế năm 2004 xuống còn 159 ghế năm 2024, đồng thời bạo lực kỳ thị chống người ngoài và người châu Phi diễn ra liên tục suốt nhiều năm qua.

Tác giả kêu gọi các quốc gia và dân tộc châu Phi cùng nhau chống lại Afrophobia và Negrophobia tương tự đấu tranh chống chế độ apartheid. Ông nhấn mạnh không nên trông cậy vào Liên minh châu Âu hay các nước phương Tây bởi họ chỉ quan tâm tới lợi ích riêng, đồng thời cảnh báo sự phát triển của Afrophobia nếu không được kiểm soát sẽ dẫn đến sự thù địch với châu Âu và đe dọa vị thế độc quyền của các cường quốc tại Nam Phi.

Theo tác giả, lãnh đạo ANC chứ không phải người dân thường phải chịu trách nhiệm về các vấn đề phân biệt chủng tộc và bạo lực hiện nay, do đó cần tha thứ cho những người dân có liên quan đến các hành động bạo lực dưới áp lực xã hội. Tác giả kết luận rằng giải pháp bền vững là thực hiện đầy đủ các điều khoản về kinh tế và cải thiện đời sống trong Tuyên ngôn Tự do, đồng thời tái thiết gia đình người da đen, củng cố các giá trị tương trợ cộng đồng Ubuntu và giáo dục người da đen Nam Phi nhận thức bản thân là bộ phận hữu cơ của đại gia đình châu Phi.

Nếu không có các cải cách này, Nam Phi sẽ tiếp tục là "đất nước của người da trắng" do người da đen làm chủ nhưng chính quyền vẫn duy trì sự bất công và phân biệt chủng tộc.

Ahmed Aminu-Ramatu Yusuf từng là phó giám đốc Văn phòng Nội các, Văn phòng Tổng thống Nigeria, nghỉ hưu với chức vụ Tổng Giám đốc (Hành chính) Cơ quan Khí tượng Nigeria.