Chủ Nghĩa Lịch Sử Và Chính Trị Ký Ức Đã Chọn Lọc: Ba Lan, Ukraine Và Cuộc Tranh Cãi Về Tên Gọi Đơn Vị Quân Đội

Cuộc tranh cãi giữa Ba Lan và Ukraine liên quan đến việc một đơn vị quân đội Ukraine vừa chọn tên gọi "Heroes of UPA" (Anh hùng Quân đội Quốc gia Ukraine trong Thế chiến II) đã thu hút sự chú ý rộng rãi. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã phê chuẩn quyết định này bằng tuyên bố của tổng thống, đồng thời phát sinh nhiều phản ứng, đặc biệt từ phía Ba Lan do lịch sử phức tạp liên quan đến UPA và những sự kiện tranh cãi tại Volhynia trong Thế chiến II.

Theo nhà sử học Oxford Norman Davies, một chuyên gia hàng đầu về lịch sử Ba Lan trong thế giới nói tiếng Anh và là người bạn của Ba Lan, vấn đề này cần được nhìn nhận cẩn trọng hơn. Ông nhấn mạnh rằng việc Tổng thống Zelensky phê chuẩn tên gọi này không liên quan trực tiếp tới sự kiện Volhynia và rằng lòng kính trọng hiện nay của Ukraine đối với UPA bắt nguồn từ cuộc chiến gian khổ và hy sinh chống lại sự xâm lược của Liên Xô và Đức Quốc xã. Mặc dù những tội ác đã xảy ra ở Volhynia vào năm 1943 là không thể chối cãi, nhưng 90% các chiến binh UPA không có liên quan đến sự kiện đó.

Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk đã khéo léo nhắc nhở người dân Ba Lan rằng việc khơi lại các mâu thuẫn lịch sử với Ukraine giống như đang chơi với lửa. Ông củng cố quan điểm hỗ trợ Ukraine bằng lập luận rằng mỗi tên lửa hay máy bay không người lái mà Ukraine tiêu diệt trong cuộc chiến với Nga sẽ góp phần làm cho Ba Lan an toàn hơn. Theo đó, việc giúp Ukraine không chỉ là một nghĩa vụ đạo đức mà còn vì lợi ích an ninh quốc gia Ba Lan.

Những quan điểm từ Davies và Tusk đều chỉ ra rằng việc duy trì và hỗ trợ Ukraine trong chiến tranh chống Nga vừa là lợi ích quốc gia của Ba Lan, vừa là sự hiểu biết thành thực về lịch sử phức tạp hơn nhiều so với cách nhìn đơn giản hay mang tính đe dọa vốn có từ một số quan chức Ba Lan như Tổng thống Karol Nawrocki và các đồng minh của ông.

Mặc dù thừa nhận tầm quan trọng của sự hợp tác, ông Nawrocki và phe phái của ông lại tin rằng có thể chỉ trích Ukraine mà không gây gánh nặng cho quan hệ với nước này trong bối cảnh chiến tranh hiện tại, điều mà chuyên gia Davies đánh giá là sai lầm. Trong một lá thư gửi thành viên đảng đối lập Luật pháp và Công lý (PiS), lãnh đạo đảng Jaroslaw Kaczynski tuyên bố rằng chính phủ PiS trong tương lai sẽ từ chối phê chuẩn việc Ukraine gia nhập Liên minh châu Âu nếu Kyiv không từ bỏ “văn hóa thần tượng Bandera” và việc tôn vinh UPA và Tổ chức Quốc gia Ukraine (OUN) – tổ chức chính trị ngầm tạo ra UPA.

Quan điểm này không phải mới mà đã từng được thể hiện trong Nghị quyết của Nghị viện châu Âu năm 2010, khi đoàn đại biểu Ba Lan đề xuất đoạn văn chỉ trích quyết định của cựu Tổng thống Ukraine Viktor Yushchenko trao tặng sau khi mất danh hiệu “Anh hùng quốc gia” cho Stepan Bandera, một lãnh đạo của OUN từng bị cáo buộc hợp tác với Đức Quốc xã. Tuy nhiên, lịch sử thực tế lại phức tạp hơn nhiều và nhiều cáo buộc không xét đến các ngữ cảnh lịch sử và cá nhân cụ thể của Bandera và OUN.

Stepan Bandera bị giam giữ trong trại tập trung Sachsenhausen trong phần lớn thời gian Thế chiến II và không có bằng chứng cho thấy ông ra lệnh gì cho các đơn vị UPA tham gia các vụ thảm sát tại Volhynia. Đảng OUN và UPA tập trung vào giải phóng dân tộc và chống lại các cuộc xâm lược, chiếm đóng ngoại bang, trong bối cảnh Ukraine chịu sự đô hộ và cai trị của nhiều thế lực ngoại bang trong nhiều thế kỷ, từ Ba Lan, Đế quốc Nga, Liên Xô đến Đế quốc Áo-Hung và các lực lượng khác.

Lịch sử đã chứng kiến ít nhất chín lần Ukraine bị xâm chiếm bởi mười đội quân nước ngoài khác nhau trong thế kỷ XX. Tổng thiệt hại nhân khẩu lên đến khoảng 15 triệu người. Trong hoàn cảnh đó, các nhóm quốc gia Ukraine không tiến hành các cuộc xâm lược ngoại bang. Những so sánh được đưa ra cho thấy nhiều quốc gia phương Tây như Anh, Pháp cũng từng hợp tác với Đức Quốc xã vì các mục đích địa chính trị trong cùng thời kỳ.

Bandera trở thành biểu tượng của sự chống đối và sự dũng cảm khi không sợ hãi trước các phiên tòa năm 1930 tại Ba Lan dù đối diện án tử hình. Ông phải chịu đựng nhiều năm tù đày và bị ám sát bởi mật vụ Liên Xô năm 1959. Gia đình ông cũng bị đàn áp tàn nhẫn bởi cả Đức Quốc xã và các cơ quan an ninh Liên Xô.

So sánh với nhà lãnh đạo Ba Lan Józef Piłsudski – người được xem là anh hùng quốc gia với nhiều tượng đài tại Ba Lan, cho thấy cả hai đều từng là lãnh đạo các phong trào chính trị có hoạt động bạo lực nhằm giành độc lập cho quốc gia mình. Piłsudski từng lãnh đạo các hành động khủng bố chính trị và sau đó trở thành nhà độc tài của Ba Lan từ năm 1926 đến 1935.

Những phân tích trên giúp thấy rõ sự phức tạp cũng như sự chọn lọc trong cách nhớ và nhìn nhận lịch sử giữa Ba Lan và Ukraine, đồng thời đặt ra câu hỏi về tính công bằng và khách quan trong tranh luận hiện nay.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.