Kênh đào Suez tròn 70 năm: Âm nhạc, phim ảnh, hội họa và văn học ghi dấu lịch sử

Ngày 26/7 năm nay đánh dấu 70 năm kể từ khi Tổng thống Ai Cập Gamal Abdel Nasser công bố quốc hữu hóa kênh đào Suez, một công trình nhân tạo nổi tiếng trên thế giới. Quyết định của ông dẫn đến cuộc xâm lược của Anh, Pháp và Israel ba tháng sau, nhưng cuối cùng các lực lượng xâm lược đã rút lui và kênh đào tiếp tục do Ai Cập quản lý. Kênh đào vốn được xem là kỳ tích kỹ thuật, đã trở thành biểu tượng trường tồn của chủ quyền và sự kháng cự trong tâm thức Ai Cập.

Song song với câu chuyện chính thức về lịch sử quốc gia, những trải nghiệm của các cộng đồng ở ba thành phố ven kênh đào là Port Said, Ismailia và Suez thường bị lãng quên. Ba đô thị này phát triển gắn liền với kênh đào, trong khi đời sống cư dân nơi đây bị tác động sâu sắc bởi lao động, chiến tranh và di cư. Chính các nghệ sĩ Ai Cập đã kể lại và tái hiện những trải nghiệm này qua nhiều loại hình nghệ thuật như âm nhạc, phim ảnh, hội họa và văn học.

Simsimiyya là dòng nhạc dân gian nổi tiếng gắn liền với khu vực kênh đào Suez. Nó được đặt tên theo loại đàn dây simsimiyya và lời ca kể về cuộc sống, tình cảm bên dòng nước. Nhạc simsimiyya được những người lao động từ thượng lưu Ai Cập, Nubia và Sudan mang tới khi họ tới khai thác kênh đào vào thế kỷ 19.

Âm nhạc này do những lao động, thủy thủ và ngư dân chơi trong các buổi tụ họp xã hội gọi là damma, nơi ca sĩ chính đứng giữa vòng tròn biểu diễn. Trong cuộc chiến năm 1956, âm nhạc simsimiyya còn mang dấu ấn chính trị khi phản ánh lòng yêu nước và kháng cự.

Bài hát truyền thống của Port Said, "Fi Port Said Shabab Wa Rigal" (Ở Port Said có thanh niên và đàn ông), kể về những trận đánh, tuyến giao thông bị chặn và việc cắt nước điện trong thành phố. Đây là minh chứng về cách cuộc chiến tranh đã thâm nhập vào đời sống thường ngày của người dân nơi đây.

Sau cuộc chiến 1967, các nhóm như Awlad El Ard còn cất lên bài hát "Bokra Hatirga Tani" (Ngày mai bạn sẽ trở lại), hứa hẹn về ngày trở về nhà và đồng ruộng của những gia đình bị di dời khỏi vùng kênh đào. Nhóm nhạc El Tanbura được Zakaria Ibrahim thành lập tại Port Said vào cuối thập niên 1980 đã hồi sinh các ca khúc truyền thống và mang chúng ra trình diễn ở Ai Cập và quốc tế.

Năm 2024, simsimiyya được UNESCO đưa vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, trong đề cử chung của Ai Cập và Saudi Arabia.

Phim ảnh và truyền hình Ai Cập luôn đặt kênh đào Suez vào trung tâm những câu chuyện về quốc hữu hóa, do thám và kháng chiến địa phương, góp phần đưa lịch sử kênh đào đến gần với công chúng.

Bộ phim năm 1957 "Port Said" với sự tham gia của diễn viên Farid Shawqi kể lại sự kháng cự của thành phố trong cuộc xâm lược năm 1956. Ra mắt chỉ một năm sau sự kiện, bộ phim mô tả cuộc chiến tranh đã biến các con phố, khu dân cư thành chiến trường.

Bộ phim trắng đen năm 1996 "Nasser 56", với Ahmed Zaki trong vai Tổng thống Ai Cập, tập trung khai thác những thời khắc quyết định dẫn đến cuộc khủng hoảng kênh đào.

Tranh của các họa sĩ Ai Cập góp phần phản ánh lao động và đấu tranh chính trị xoay quanh kênh đào.

Bức tranh sơn dầu năm 1957 "Nasser và quốc hữu hóa kênh đào" của Hamed Ewais mô tả khoảnh khắc công bố như một chiến thắng chung của nhân dân, với hình ảnh Nasser được phóng đại đứng giữa đám đông ăn mừng bên bờ kênh.

Trong khi đó, Abdel Hadi El Gazzar lại nêu bật khía cạnh lao động vất vả qua tác phẩm "Xây dựng kênh đào Suez" (1965), khắc họa những công nhân Ai Cập kiệt sức giữa các máy móc. Bức tranh này từng được đặt tại Bảo tàng Hàng hải Alexandria và sau chuyển vào Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại Ai Cập tại Cairo. Năm 2014, bức tranh được bán đấu giá tại Christie’s Dubai với giá 1,02 triệu USD.

Tại cửa ngõ phía bắc kênh đào ở Port Said, bệ tượng trống rỗng của nhà ngoại giao Pháp Ferdinand de Lesseps là biểu tượng tranh cãi về quá khứ thuộc địa. Tác phẩm điêu khắc của nghệ sĩ Emmanuel Fremiet được dựng năm 1899 và đã bị người dân Port Said lật đổ sau cuộc chiến năm 1956. Tượng được phục hồi năm 1989 và chuyển về Bảo tàng Kênh đào Suez ở Ismailia vào năm 2020.

Lịch sử chiến tranh quanh kênh đào cũng được tái hiện trong các tác phẩm văn học Ai Cập qua những câu chuyện về thức tỉnh chính trị, tổn thất khu phố và gia đình ly tán.

Tiểu thuyết "Cánh cửa mở" (1960) của Latifa Al Zayyat kể về cô gái Layla trưởng thành trong phong trào chống thực dân, và sự kiện diễn ra tại Port Said trong cuộc chiến 1956. Layla vừa tham gia kháng chiến vừa chống lại những ràng buộc trong đời sống cá nhân.

Tiểu thuyết năm 2022 "Chiến tranh phía Đông" của Zein Abdel Hady dựa trên ký ức thời thơ ấu ở Port Said, hồi tưởng các khu phố lao động, sự đa dạng văn hóa và việc gia đình buộc phải rời đi sau cuộc chiến 1967. Tác phẩm mô tả sự biến đổi của kênh đào thành chiến tuyến qua tổn thất về nhà cửa và cộng đồng manh mún.

Bài luận "Những người mang cuộc đời trong chiếc vali" (2022) của Afnan Fuhayd dựa trên lời kể trong gia đình, ghi lại những lần di cư của gia đình cô khỏi Port Said từ năm 1967, phản ánh trải nghiệm của các gia đình kênh đào mà ít được nhắc đến trong các nghiên cứu học thuật.