Tâm lý học giải thích vì sao chúng ta biện minh cho hành động trái với niềm tin của bản thân

Thế nhưng trong sinh hoạt hằng ngày, không hiếm những khoảnh khắc bản thân làm điều trái với nguyên tắc đã đặt ra. Việc mua sắm bốc đồng không cần thiết, dành nhiều giờ xem điện thoại thay vì nghỉ ngơi, hay ở lại công việc mình không hài lòng là minh chứng rõ ràng. Khi ấy, thay vì nhận ra sự mâu thuẫn, tâm trí sẽ tự động tạo ra cơ chế để «viết lại» kịch bản ban đầu.

Thường, cảm giác bất an xuất hiện chỉ sau khi ta đã đưa ra lựa chọn đi ngược lại lý tưởng. Thay vì thừa nhận mình hành động không đúng với suy nghĩ, con người có xu hướng tìm cách giải thích để hành động ấy tương thích với hình ảnh bản thân mong muốn.

Psychology giới thiệu đây không phải là hành vi đạo đức giả có chủ đích, mà là nhu cầu sinh tồn về mặt cảm xúc. Nhà tâm lý học Leon Festinger từng nhận định con người không đơn giản là sinh vật lý tính mà là «cỗ máy tạo lý do». Điều này giúp ta tránh cảm giác gian dối với chính bản thân, bằng cách nhanh chóng điều chỉnh lại ưu tiên và suy nghĩ để giữ sự nhất quán bên trong.

Khái niệm xung đột nhận thức do Leon Festinger đề xuất vào thập niên 1950, giải thích việc tự lừa dối là phản ứng phổ biến trước sự bất mãn. Tạp chí Psychology and Mind sử dụng câu chuyện con cáo và chùm nho để minh họa: không với tới được quả nho, cáo liền bảo rằng nho xanh và không ngon, nhằm giảm đau đớn vì thất vọng.

Một nghiên cứu quan trọng vào năm 1959 do Festinger phối hợp với James Carlsmith, đăng trên The Journal of Abnormal and Social Psychology, cho thấy rõ cách con người thay đổi thái độ khi hành xử trái với niềm tin. Trong thí nghiệm, người tham gia làm nhiệm vụ nhàm chán, sau đó được trả 1 hoặc 20 đô la để nói dối rằng đó là công việc thú vị.

Hiện tượng thú vị là những người chỉ được trả 1 đô la sau đó thực sự thay đổi quan điểm, cho rằng nhiệm vụ không đến nỗi chán như ban đầu. Thiếu khoản tiền thưởng đủ lớn để bào chữa cho lời nói dối, não bộ của họ phải điều chỉnh lại niềm tin để tránh cảm giác không trung thực.

Theo các nhà chuyên môn về tâm lý nhận thức, việc “viết lại” này rất quan trọng để tránh tổn thương đến hình ảnh cá nhân. Nếu não bộ ghi nhận chính xác mọi mâu thuẫn, mức độ lo âu và cảm giác tội lỗi sẽ khiến việc ra quyết định bị tê liệt.

Dù bảo vệ lòng tự trọng trong ngắn hạn, việc dựa quá nhiều vào cơ chế này dễ khiến người ta mất đi khả năng tự phê bình. Hệ quả là rơi vào vòng luẩn quẩn các quyết định sai lầm, không biết sửa sai vì luôn tìm ra lời giải thích cho những lỗi lầm của mình.

Hiểu biết về quá trình này không đồng nghĩa với việc mọi hành động đều phi lý trí, mà giúp ta nhận ra rằng đôi khi hành động xảy ra trước rồi mới có lý do gắn liền nhằm giữ sự nhất quán trong nhận thức về bản thân.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.