Hành trình 250 năm mơ ước về Trung Quốc của Mỹ trở thành thách thức chiến lược lớn nhất

Vào một buổi sáng tháng 2 năm 1784, chiếc tàu Empress of China rời bến cảng New York với điểm đến là Trung Quốc, quốc gia mà hầu hết thủy thủ đoàn chưa từng được nhìn thấy. Khi đó, Trung Quốc do triều đại nhà Thanh cai trị và chỉ cho phép các hoạt động thương mại ở cảng Quảng Châu. Chuyến đi diễn ra chưa đầy thập niên sau khi Mỹ tuyên bố độc lập, với một hải quân chưa hình thành và vị thế quốc tế còn rất hạn chế, nhưng nước Mỹ non trẻ mang theo giấc mơ về Trung Quốc.

Với 250 năm lịch sử đằng sau, Mỹ từng coi Trung Quốc là thị trường đầy tiềm năng, một nền văn minh đáng ngưỡng mộ, rồi dần trở thành đối thủ chiến lược trên nhiều lĩnh vực như thương mại, công nghệ và an ninh.

Giáo sư Xu Guoqi tại Đại học Hồng Kông cho biết, vai trò của Trung Quốc trong sự hình thành nước Mỹ thường bị lãng quên. Trà Trung Quốc, vốn được người Mỹ gọi là "vàng xanh", từng được xem như một dạng tiền tệ cứng, hấp dẫn mạnh mẽ mọi tầng lớp xã hội ở châu Âu và Mỹ lúc bấy giờ.

Ngay cả trước khi Mỹ thành lập, người châu Âu đã mơ về con đường tới Trung Quốc từ thời Marco Polo và chuyến đi lịch sử của Christopher Columbus năm 1492. Chiếc tàu Empress of China đến Quảng Châu vào năm 1784 là biểu tượng cho niềm tin rằng tiếp cận được thị trường Trung Quốc sẽ góp phần đảm bảo tương lai cho nước Mỹ.

Qua nhiều thế kỷ, niềm tin này hiện diện dưới nhiều hình thức khác nhau, từ thương mại Trung Quốc thế kỷ 19 đến Chính sách Cửa mở nhằm bảo vệ quyền tiếp cận thương mại bình đẳng, tránh để các cường quốc phương Tây chia cắt Trung Quốc thành các khu vực ảnh hưởng riêng biệt.

Khi Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2001, nhiều người ở Washington và Phố Wall tin rằng việc mở rộng kinh tế Trung Quốc không chỉ mở ra thị trường xuất khẩu khổng lồ mà còn củng cố hệ thống kinh tế toàn cầu do Mỹ dẫn dắt.

Tuy nhiên, thay vì hội nhập theo mô hình kinh tế Mỹ, Trung Quốc phát triển hệ thống quản lý do nhà nước dẫn dắt, khiến Mỹ dần coi đó là thách thức chiến lược hơn là cơ hội. Cuộc chiến thương mại bắt đầu từ năm 2018 dưới chính quyền Trump, được mở rộng vào năm 2025, phản ánh sự thay đổi quan điểm Washington cho rằng Trung Quốc đã trở thành đối thủ khó nhằn.

Theo lịch sử gia Wang Yuanchong, người Mỹ ban đầu không hiểu rõ về xã hội, hệ thống hành chính hay văn hóa Trung Quốc. Ví dụ, phi hành đoàn tàu Empress of China chỉ mang theo "thư biển" chung chung, thể hiện sự mù mờ về quốc gia mà họ đến thăm.

Ngược lại, chính quyền nhà Thanh cũng không biết nhiều về nước Mỹ mới độc lập, nhìn các vị khách ngoại quốc theo lăng kính truyền thống về cống phẩm và thương mại.

Xa hơn trong lịch sử hiện đại, sự thiếu hiểu biết vẫn tồn tại theo chiều ngược lại khi rất nhiều người Trung Quốc có thể gọi tên các tổng thống Mỹ nhưng nhiều người Mỹ lại không biết tên lãnh đạo Trung Quốc nào.

Mỹ tự hào là một cường quốc tiến bộ, khác biệt với các đế quốc châu Âu khi không chiếm đóng thuộc địa tại Trung Quốc và ủng hộ Chính sách Cửa mở. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cảnh báo rằng hình ảnh Mỹ "ân cần" ở Trung Quốc thường bỏ qua động cơ quyền lực thực sự và các định kiến sắc tộc xuất hiện trong lịch sử, như phân biệt đối xử với cộng đồng người Hoa nhập cư trong nước Mỹ.

Một ví dụ điển hình là sự đóng góp của hàng ngàn lao động Trung Quốc trong xây dựng tuyến đường sắt xuyên lục địa hoàn thành năm 1869 nhưng sau đó họ lại phải đối mặt với luật hạn chế nhập cư và sự kỳ thị mạnh mẽ.

Mục tiêu của Mỹ luôn là ảnh hưởng và thay đổi Trung Quốc, từ việc truyền đạo Thiên chúa giáo, thúc đẩy kinh tế thị trường đến mong muốn Trung Quốc trở thành một quốc gia phi cộng sản. Tuy nhiên, những mong muốn này liên tục gặp thất vọng do Trung Quốc vẫn giữ vững bản sắc và hệ thống chính trị riêng.

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, giữa bối cảnh Chiến tranh Lạnh, Mỹ mới bắt đầu đặt mục tiêu rõ ràng hơn về việc thiết kế lại tương lai Trung Quốc. Cuộc gặp gỡ lịch sử giữa Richard Nixon và Chủ tịch Mao Trạch Đông năm 1972 được coi là bước ngoặt chiến lược để cân bằng ảnh hưởng Liên Xô, cùng với việc bình thường hóa quan hệ ngoại giao và diễn ra quá trình cải cách mở cửa của Trung Quốc đã kích thích Mỹ tin rằng quan hệ kinh tế có thể thúc đẩy sự thay đổi chính trị.

Nhà lãnh đạo Trung Quốc xem chiến lược 'hợp tác để chuyển hóa' của Mỹ với hoài nghi sâu sắc, đặc biệt bởi khái niệm 'tiến hóa hòa bình' trong Chiến tranh Lạnh. Từ đó đến nay, các thế hệ lãnh đạo Trung Quốc vẫn cảnh giác về nguy cơ Mỹ tìm cách thay đổi chế độ, dù cả chính quyền Biden và Trump đều cam kết không theo đuổi thay đổi chế độ tại Trung Quốc.

Nhà sử học Gordon H. Chang nhận định rằng, mặc dù các chính quyền Mỹ tuyên bố không thay đổi chế độ, tâm lý muốn có thay đổi sâu sắc ở Trung Quốc vẫn luôn tồn tại trong một số chính sách và phát biểu của giới lãnh đạo Mỹ.

Khi Mỹ và Trung Quốc bắt đầu tiếp xúc vào cuối thế kỷ 18, Trung Quốc là nền văn minh già dặn, giàu có hơn, trong khi Mỹ còn rất non trẻ và yếu ớt. Tuy nhiên, từ thế kỷ 20, vị thế của hai nước bắt đầu đảo ngược khi Trung Quốc suy yếu liên tục do nội chiến và bất ổn, trong khi Mỹ tiến nhanh về kinh tế và quân sự.

Hôm nay, nhiều người Trung Quốc tin rằng lịch sử đang chuyển mình một lần nữa, như những phát biểu của Chủ tịch Tập Cận Bình năm 2021 về sự trỗi dậy của phương Đông và suy yếu của phương Tây.

Sự thay đổi này cũng làm Washington nhận thức rõ hơn về tính cạnh tranh toàn cầu sắp tới, với Trung Quốc đã trở thành đối thủ hàng đầu về chính trị và kinh tế, so với các mối đe dọa trước đây như Liên Xô.