Chiến tranh du kích bảo tồn quanh Sydney với chiến thuật tái thả loài chuột bản địa

Tại vùng ven Cowan, phía bắc Sydney, Mareshell Wauchope, nhà sinh thái học bảo tồn đang thực hiện một loạt khảo sát nhằm tái thả chuột rừng bản địa Australia, gọi là bogul theo tiếng Dharug. Mục đích là đẩy lui loài chuột đen xâm lấn mang mầm bệnh và phá hoại hệ sinh thái địa phương, vốn vẫn hoành hành trong các vùng hoang dã gần thành phố.

Chiến dịch này diễn ra trong hơn 15 năm, trở thành thí dụ điển hình toàn cầu về phục hồi thiên nhiên đô thị và thách thức quan niệm cho rằng đô thị không thể sống động với đa dạng sinh học bản địa. Tại Khu dự trữ North Head, cách trung tâm Sydney 11 km, những lần tái thả bogul từ 2014 đến 2016 đã xóa bỏ sự hiện diện của chuột đen. Các loài nhỏ khác cũng được hồi sinh, như chuột có túi và sóc lùn bản địa, góp phần bảo tồn các loài thực vật quý hiếm.

Mareshell Wauchope tiến hành cân và đánh giá từng cá thể bogul thu được từ hơn 200 bẫy được đặt khắp vùng. Những bẫy sử dụng loại mồi "universal bait" gồm bơ lạc, yến mạch và mật ong nhằm thu hút nhiều loài. Chuột được bắt và kiểm tra sức khỏe kỹ lưỡng; chỉ những con nặng ít nhất 90 gram và tình trạng sức khỏe tốt mới được tính là đủ điều kiện để tái thả.

Chuột rừng bản địa có mũi cong đặc trưng, tai nhỏ tròn khác biệt với loài chuột đen có tai lớn và đuôi dài vảy. Chúng là những chiến binh bản địa có khả năng bảo vệ vùng sống một cách hiệu quả. Những con còn nhỏ yếu được thả trở lại thiên nhiên mà không tham gia vào nhóm tái giới thiệu.

Trước đây, chuột rừng bản địa bị xem như loài yếu ớt trước sự xâm lấn của chuột đen ngoại lai. Tuy nhiên, nghiên cứu do Đại học Sydney thực hiện từ năm 2009 đã đảo ngược nhận định này. Khi chuột đen bị diệt trừ khỏi rừng ven biển, bogul nhanh chóng chiếm lại khu vực và duy trì sự hiện diện lâu dài.

Nghiên cứu bao gồm thử nghiệm xã hội đánh giá mức độ chiếm lĩnh lãnh thổ khi một cá thể chủ vùng được thả trước, sau đó cá thể xâm nhập được đưa vào. Kết quả cho thấy loài nào đến trước sẽ chiếm ưu thế, không phải loài nào mạnh hơn tự nhiên thắng. Qua đó, việc tái thả và giữ vùng sống cho chuột bản địa trở nên trọng yếu để đẩy lui kẻ xâm lấn.

Tại North Head Reserve, những nỗ lực của Australian Wildlife Conservancy đã đưa về hàng trăm bogul từ năm 2014 đến 2016 và giảm thiểu đáng kể chuột đen qua các chiến dịch bẫy và tiêu diệt. Tổng số chuột đen bị bắt giảm từ 112 con năm 2019 xuống chỉ còn 9 con năm 2021, cho thấy hiệu quả trong việc tái cân bằng sinh thái.

Chuột rừng không chỉ tốt cho hệ sinh thái vì vai trò thụ phấn và phát tán hạt giống thực vật như banksia, mà còn giúp hạn chế chuột đen mang mầm bệnh nguy hiểm cho người như bệnh tuyến phổi và leptospira. Đây là đồng minh quan trọng trong cuộc chiến sinh thái bảo tồn quanh Sydney.

Bên cạnh bogul, các nhà nghiên cứu còn quan tâm đến rakali - chuột nước bản địa nặng khoảng 1 kg - có khả năng săn chuột đen và bảo vệ môi trường tự nhiên. Hình ảnh ghi lại cho thấy rakali tấn công bất ngờ vào chuột đen tại bờ cảng Sydney, chứng tỏ vai trò kiểm soát tự nhiên hiệu quả.

Thêm vào đó, các loài như echidna, sóc bay lông mượt (feathertail gliders) và phascogale cũng đang được cân nhắc tái thả để tăng cường hệ sinh thái bảo tồn. Đặc biệt, loài antechinus - gặm nhấm có vòng đời sinh sản đặc biệt - đã thể hiện vai trò chiến binh tự hiến mình trong quần thể.

Mareshell Wauchope đang nghiên cứu các chiến thuật mới nhằm nâng cao khả năng sinh tồn của bogul tái thả. Một trong số đó là thả theo nhóm xã hội, giúp củng cố mối liên kết bầy đàn và gia tăng sự dũng cảm khi bảo vệ lãnh thổ. Ngoài ra, việc sử dụng mùi hương bogul để kích thích tái chiếm lĩnh các khu vực đô thị cũng đang được thử nghiệm tại các công viên Allenby Park và Twin Creeks Reserve.

Những kết quả này mang ý nghĩa lớn trên trường quốc tế, vì chỉ khoảng 1% dự án tái thả các loài phủ bộ trong đô thị thành công. Sự thành công của bogul sẽ mở ra khả năng khôi phục sinh thái đô thị bền vững, giảm phụ thuộc đến thuốc diệt chuột độc hại ảnh hưởng tới các loài săn mồi bản địa như cú và chim đại bàng.

Patrick Finnerty - nghiên cứu sinh của dự án Sydney Rewilding Initiative - cho biết chiến dịch không chỉ giúp bảo tồn đa dạng sinh học mà còn giúp người dân đô thị tái kết nối với thiên nhiên, từ đó ngăn chặn "sự tuyệt chủng trải nghiệm" đang là một trong những nguyên nhân gián tiếp gây mất mát đa dạng sinh học toàn cầu.

Ý tưởng là kết hợp thả bogul cùng các hoạt động trồng rừng đô thị, nhằm tạo nên sự "tái thiên hóa" toàn diện thay vì chỉ trồng cây như truyền thống. Việc này góp phần tạo không gian sống an toàn cho các loài sinh vật bản địa gắn liền với cộng đồng, cải thiện chất lượng môi trường và sức khỏe con người.

Chiến dịch cũng là minh chứng rằng thành phố có thể là nơi mà các loài bản địa và con người tồn tại hài hòa, góp phần thúc đẩy ngành bảo tồn thiên nhiên trong bối cảnh đô thị hóa nhanh.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.