Syria khởi động phục hồi kinh tế 216 tỷ USD, tạo lựa chọn thay thế cho Eo biển Hormuz

Sau nhiều năm bị chia rẽ bởi chiến tranh, bị cấm vận và suy giảm nghiêm trọng, Syria đã trở nên đứt đoạn và được xem như biểu tượng của sự sụp đổ nhà nước. Theo ước tính của Ngân hàng Thế giới, quá trình tái thiết Syria cần đến 216 tỷ USD để khôi phục lại hệ thống hạ tầng và các thiết chế còn tan vỡ do 14 năm chiến tranh liên tiếp. Tháng 7 vừa qua, lần đầu tiên kể từ khi chế độ Assad sụp đổ vào cuối năm 2024, Syria có những động thái cho thấy tiến trình xây dựng lại đất nước đang được khởi động nghiêm túc.

Ngày 8/7, chính phủ của ông Ahmed al-Sharaa, vị tổng thống từng là chỉ huy jihadi chuyển sang lãnh đạo chính quyền, đã thành lập tòa án hiến pháp tối cao, sau đó bốn ngày tiến hành họp quốc hội mới. Những bước đi này đánh dấu quá trình xây dựng lại nhà nước hậu Assad và khiến Mỹ quyết định gỡ bỏ Syria khỏi danh sách các quốc gia bảo trợ khủng bố trong cùng ngày, sau cuộc gặp gỡ trực tiếp lần thứ ba giữa ông Sharaa và Tổng thống Mỹ Donald Trump bên lề hội nghị NATO tại Ankara.

Quyết định trên cũng đồng nghĩa với việc Mỹ chuẩn bị gỡ bỏ các biện pháp trừng phạt kinh tế kéo dài, mở đường cho Syria tái gia nhập hệ thống tài chính quốc tế – một điều kiện cơ bản để bắt đầu công cuộc tái thiết quốc gia. Hiện tại, Syria đứng ở vị trí chiến lược cổ xưa tại giao điểm thương mại giữa Châu Á và Châu Âu.

Trong bối cảnh căng thẳng Eo biển Hormuz leo thang và dự án hành lang hậu cần nối liên giữa các nước vùng Vịnh với Israel bị đình trệ vì xung đột tại Gaza và Iran, Syria đã tận dụng vị trí này để trở thành đối tác quan trọng với nước láng giềng Iraq – quốc gia xuất khẩu dầu lớn thứ hai trong OPEC – cung cấp lối thoát cho dầu mỏ của nước này.

Ngày 14/7, Damascus và Baghdad đã ký thỏa thuận tái thiết đường ống dẫn dầu từ mỏ dầu Kirkuk của Iraq đến cảng Baniyas bên bờ Địa Trung Hải của Syria, với sự khích lệ từ phía Washington. Tập đoàn năng lượng Mỹ Chevron được chọn dẫn đầu dự án này trong khi ngân hàng đầu tư đa quốc gia J.P. Morgan chịu trách nhiệm huy động vốn.

Song song đó, Iraq cũng ký thỏa thuận hợp tác với Jordan nhằm khôi phục tuyến ống dẫn dầu từ Basra đến cảng Aqaba gần Biển Đỏ. Hai dự án kết hợp có thể chuyển hướng phần lớn xuất khẩu dầu của Iraq, mở ra khả năng khiến Eo biển Hormuz trở nên không còn quan trọng như trước. Ngoài ra, một dự án đường sắt nối bờ biển Biển Đỏ của Saudi Arabia với Thổ Nhĩ Kỳ qua Jordan và Syria cũng đang được xúc tiến, sau khi Ankara và Riyadh ký kết thỏa thuận vào tháng 6.

Aron Lund, nhà phân tích cao cấp tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng Thụy Điển nhận định Syria có vị trí địa lý lý tưởng để kết nối giữa châu Âu, Thổ Nhĩ Kỳ và các nước vùng Vịnh, song điều kiện chính trị và pháp lý ổn định vẫn chưa được đảm bảo, gây khó khăn cho việc hiện thực hóa tiềm năng này. Caroline Rose từ Trung tâm nghiên cứu Soufan (Mỹ) cũng đồng tình khi cho rằng liên tiếp các thỏa thuận năng lượng và đường sắt minh chứng Syria đang được xem là lựa chọn thay thế nghiêm túc cho Eo biển Hormuz. Tuy nhiên, bà cảnh báo quá trình này sẽ kéo dài nhiều năm, không thể ngay lập tức thu hoạch thành quả.

Mặc dù Mỹ đã gỡ một số cấm vận, nhiều khó khăn về kinh tế và hành chính vẫn tồn tại, theo Omer Ozkizilcik, chuyên gia Syria tại Hội đồng Đại Tây Dương. Việc thuyết phục các định chế tài chính phương Tây đầu tư vào Syria vẫn còn đầy rủi ro và do dự, dù J.P. Morgan đã mở chi nhánh tại Iraq hỗ trợ dự án đường ống Baniyas.

Tổng thống Trump vẫn bày tỏ khả năng quân đội Syria tham gia vào Lebanon để giải giáp Hezbollah, dù nhà lãnh đạo Sharaa đã phủ nhận kế hoạch này. Israel tiếp tục chiếm giữ một phần lãnh thổ phía tây nam Syria, thiết lập khu vực phi quân sự do lực lượng Druze do Israel bảo trợ kiểm soát, qua đó tạo ra một khu vực có sự kết hợp bất hợp pháp với các nhóm trung thành với trước đây với chế độ Assad. Vụ việc này khiến bất ổn khu vực thêm trầm trọng.

Ngày 15/7, Tổng thống Trump nhấn mạnh Sharaa có thể tấn công nhóm Hezbollah chính xác hơn Israel, cho phép Israel tập trung vào mối đe dọa lớn hơn là Iran. Israel đã bác bỏ tuyên bố này, nhưng Damascus hiểu rõ thông điệp và đã công bố việc thu giữ nhiều lô vũ khí Iran chuyển đến Hezbollah nhằm tạo thiện chí với Mỹ.

Phản ứng lại, lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran đã phóng tên lửa vào sa mạc Syria, cảnh báo về sự dễ tổn thương của nước này trước các cuộc tấn công của các nhóm được Iran hậu thuẫn. Syria cũng cố gắng hạ nhiệt căng thẳng bằng chuyến thăm của Ngoại trưởng Asaad al-Shaibani tới Beirut, đạt được thỏa thuận hợp tác an ninh biên giới với Lebanon và các kế hoạch tái thiết quan hệ thương mại, hạ tầng.

Trên mặt trận quốc tế, Syria còn tìm cách cân bằng quan hệ, tiếp cận lại với Nga trong dự án biến căn cứ hải quân Tartus thành trung tâm thương mại hàng nông sản. Tất cả các động thái này thể hiện Syria đang xây dựng lại các mối quan hệ đối ngoại rộng mở, nhằm giảm thiểu phụ thuộc vào một người bảo trợ duy nhất. Tuy nhiên, Syria hiểu rõ cần giữ mối quan hệ tích cực với chính quyền Trump dù nhiều biến động có thể xảy ra bất cứ lúc nào.

Do đó, mặc dù có nhiều cơ hội phục hồi ngoạn mục và tạo ra hành lang vận tải chiến lược mới, Syria vẫn đang đứng trước những thử thách lớn về mặt chính trị, an ninh và tài chính trên con đường trở lại vị trí trung tâm kết nối giữa hai châu lục Á - Âu.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.