Thỏa thuận hạt nhân Mỹ – Saudi: Khả năng mở đường cho vũ khí hạt nhân tại Trung Đông

Mới đây, theo thông tin từ phía Mỹ, hai hợp đồng liên quan đến thỏa thuận hạt nhân giữa Hoa Kỳ và Saudi-Arabia đã được ký kết vào ngày thứ Tư. Nội dung chính của thỏa thuận cho phép Saudi-Arabia sử dụng công nghệ hạt nhân của Mỹ để xây dựng các nhà máy điện hạt nhân. Tuy nhiên, Tổng thống Donald Trump đã đăng tải trên nền tảng Truth Social rằng sẽ không có hoạt động làm giàu uranium nào diễn ra tại Saudi-Arabia. Trong khi đó, các báo cáo truyền thông trước đó lại nhấn mạnh rằng một cuộc đánh giá về việc liệu làm giàu uranium trên lãnh thổ Saudi có cần thiết hay không sẽ được tiến hành trong vòng hai năm tới, bên cạnh đó cũng sẽ thảo luận khả năng tái xử lý chất thải phóng xạ.

Các biện pháp bảo vệ được đề ra để đảm bảo Saudi-Arabia không thể phát triển vũ khí hạt nhân bằng sự hỗ trợ của Mỹ. Hiệp định có giá trị hàng chục tỷ USD với thời hạn 30 năm này đánh dấu một bước tiến mới trong quan hệ hợp tác hạt nhân giữa hai nước.

Washington từng thiết lập nhiều thỏa thuận hạt nhân với các quốc gia khác liên quan đến việc chuyển giao công nghệ và xây dựng nhà máy điện hạt nhân. Tuy nhiên, thỏa thuận với Riyadh được coi là đặc biệt vì Saudi-Arabia được hưởng nhiều tự do hơn nhiều so với các đối tác trước đây. Ví dụ, trong thỏa thuận hạt nhân năm 2009 với Các Tiểu Vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), nước này đã cam kết từ bỏ hoạt động làm giàu uranium và tái xử lý nhiên liệu hạt nhân nhằm tránh nguy cơ sản xuất uranium làm vũ khí. Thỏa thuận với Saudi không có sự cam kết cụ thể nào tương tự.

Tuy Donald Trump khẳng định không có làm giàu uranium trong thỏa thuận, nhưng từ bài đăng của ông trên Truth Social không làm rõ liệu điều này có được duy trì sau thời kỳ đánh giá hai năm hay không. Ngoài ra, Saudi-Arabia không bắt buộc phải ký phụ lục kiểm soát bổ sung với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), vốn là tiêu chuẩn vàng trong các hiệp định không phổ biến hạt nhân trên toàn cầu.

Saudi-Arabia hiện là thành viên của IAEA và là bên ký Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân (NPT) nhưng chỉ chịu sự giám sát theo giao thức hiện tại, được xem là lỏng lẻo. Nước này áp dụng "Small Quantities Protocol" dành cho quốc gia có hoạt động hạt nhân hạn chế, bất chấp việc Riyadh đã phát triển chương trình hạt nhân trong nhiều năm. Giao thức này chỉ yêu cầu báo cáo hạn chế và cho phép tiếp cận các cơ sở được tuyên bố.

Trong khi đó, phụ lục kiểm soát bổ sung yêu cầu quyền tiếp cận đầy đủ hơn với tất cả cơ sở liên quan, các cuộc thanh tra bất ngờ và lấy mẫu kiểm tra môi trường. Hiện có 153 trong số 191 quốc gia ký NPT đã ký phụ lục này, trong đó 140 đã có hiệu lực. Phụ lục được coi là tiêu chuẩn vàng để đảm bảo kiểm soát hiệu quả song việc ký kết là tự nguyện.

Saudi-Arabia đặt mục tiêu thỏa mãn nhu cầu năng lượng khổng lồ trong nước đồng thời đa dạng hóa nền kinh tế theo kế hoạch "Vision 2030" nhằm giảm sự phụ thuộc vào dầu mỏ. Nước này đầu tư mạnh vào hạ tầng kỹ thuật số, trí tuệ nhân tạo và các công nghệ tiêu thụ năng lượng lớn. Dưới sự lãnh đạo của Thái tử Muhammad Bin Salman, việc phát triển năng lượng hạt nhân được đẩy mạnh dù Saudi chưa từng công khai có chương trình vũ khí hạt nhân.

Thỏa thuận được ký trong bối cảnh căng thẳng khu vực gia tăng, nhất là các mối đe dọa đến từ đối thủ Iran. Saudi-Arabia cùng các quốc gia vùng Vùng Vịnh từng bị Iran tấn công trong bối cảnh xung đột tại đây. Dù Thái tử Saudi tuyên bố không theo đuổi vũ khí hạt nhân, ông cũng nhấn mạnh rằng nếu Iran sở hữu khí tài hạt nhân, Saudi sẽ phát triển vũ khí tương tự "càng nhanh càng tốt". Thỏa thuận hiện tại được giới chuyên gia lo ngại có thể kích thích chạy đua hạt nhân ở Trung Đông.

Đối với chính quyền Trump, thỏa thuận mang lại lợi ích kinh tế lớn cho ngành công nghiệp hạt nhân của Mỹ, căn cứ trên các hợp đồng xây dựng lò phản ứng và cơ sở hạ tầng tại Saudi-Arabia. Hiệp định bảo đảm vai trò chủ chốt cho các doanh nghiệp Mỹ, đồng thời hạn chế ảnh hưởng của các đối thủ nước ngoài như Trung Quốc và Nga, vốn được Riyadh xem xét hợp tác nếu không có thỏa thuận với Mỹ.

Về mặt chính trị, ông Trump đặt điều kiện Saudi-Arabia phải gia nhập các Hiệp định Abraham với Israel – một hình thức bình thường hóa quan hệ giữa các nước vùng Vịnh với nhà nước Do Thái – mới có thể ký được thỏa thuận hạt nhân. Dù Tổng thống Joe Biden cũng theo đuổi ý tưởng này, trạng thái hiện nay cho thấy Saudi chưa có dấu hiệu muốn thay đổi quan hệ với Israel.

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu ủng hộ yêu cầu của Trump về việc Saudi-Arabia tham gia các Hiệp định Abraham, gọi đây là bước tiến quan trọng trên con đường hòa bình Trung Đông. Ông cho rằng thành tựu này có được là nhờ chiến dịch do Mỹ và Israel tiến hành chống Iran.

Tuy nhiên, tin tức về thỏa thuận cũng gây ra phản ứng mạnh mẽ tại Israel do lo ngại khám phá khả năng làm giàu uranium ở Saudi sẽ thúc đẩy các quốc gia trong khu vực chạy đua vũ khí hạt nhân. Quan chức cấp cao Israel cảnh báo về nguy cơ an ninh nghiêm trọng và nhấn mạnh rằng các chương trình hạt nhân quân sự thường bắt đầu từ các dự án dân sự. Ông Avigdor Lieberman, lãnh đạo phe đối lập, nhận định sự đồng thuận hiện không đảm bảo cho việc giám sát nghiêm ngặt chương trình hạt nhân Saudi như Israel mong muốn.

Quốc hội Mỹ có quyền từ chối thỏa thuận với Saudi trong vòng 90 ngày từ khi tiếp nhận, nhưng cần vượt qua nhiều rào cản để làm điều này, bao gồm việc Tổng thống Trump có thể phủ quyết quyết định. Với thế đa số của đảng Cộng hòa tại cả Thượng viện và Hạ viện, khả năng Quốc hội ngăn chặn thỏa thuận được đánh giá thấp.

Nhiều nghị sĩ thuộc cả hai đảng Cộng hòa và Dân chủ bày tỏ lo ngại. Hạ nghị sĩ Dân chủ Brad Sherman cảnh báo trong một phiên điều trần rằng việc chuyển giao công nghệ hạt nhân có thể rơi vào tay chính quyền Saudi trong tương lai không chắc chắn. Thượng nghị sĩ Cộng hòa John Barrasso cũng bày tỏ lo ngại thỏa thuận có thể phá hoại nỗ lực ép Iran từ bỏ làm giàu uranium, làm gia tăng nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân trong khu vực.

Thỏa thuận mang tính chiến lược này được đánh giá có ảnh hưởng sâu rộng đến các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran. Trong khi hai bên đã từ lâu đối đầu vì quyền lực tại Vùng Vịnh, việc Saudi được hưởng tự do làm giàu uranium và phát triển chương trình hạt nhân có thể làm Iran khó khăn hơn trong việc chấp nhận các điều kiện giữ mình trong khuôn khổ hạn chế hạt nhân.

Từng là chủ đề tranh cãi hàng đầu, chế độ kiểm soát nghiêm ngặt đối với chương trình hạt nhân Iran được Mỹ và các cường quốc đạt được trong Thỏa thuận Vienna năm 2015, tuy nhiên bị chính quyền Trump rút lui vào năm 2018. Tranh cãi hiện vẫn diễn ra quanh việc Iran có được phép làm giàu uranium hay không và các cuộc kiểm tra bất ngờ từ quốc tế. Việc Saudi Arab được phép làm giàu uranium có thể bị Iran coi là bình đẳng hóa và dùng làm lý lẽ từ chối thỏa thuận với Mỹ, gây áp lực lớn cho tiến trình ngoại giao Trung Đông.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.