Manifesta 16 ở Ruhr: Nỗ lực hồi sinh trung tâm công nghiệp Đức qua nghệ thuật và kiến trúc

Khu vực Ruhr ở Đức, một vùng đô thị lớn nhất Tây Âu bao gồm các thành phố Essen, Duisburg cùng nhiều thị trấn nhỏ như Bochum và Gelsenkirchen, từng bị tàn phá dữ dội trong Chiến tranh Thế giới thứ hai với 80% diện tích bị phá hủy. Trong quá trình tái thiết, Giáo phận Ruhr đã xây dựng hàng trăm "Pantoffelkirchen" (nghĩa là "nhà thờ dép lê"), những nhà thờ nhỏ nằm gần các khu dân cư, thuận tiện để người dân tới dự lễ trong khi vẫn mang giày dép thoải mái.

Tuy nhiên hiện nay, các nhà thờ này đang trong tình trạng suy giảm nghiêm trọng. Ước tính có khoảng 300 nhà thờ bị bỏ hoang hoặc xuống cấp, trong đó có 100 nhà thờ đã được bán ra chỉ trong vòng một năm qua. Từ tháng 10, 12 căn nhà thờ này trở thành không gian tổ chức Manifesta 16, một lễ hội nghệ thuật luân phiên, nhằm thắp sáng lại các cộng đồng vốn đang chìm trong thất nghiệp, suy thoái công nghiệp và khủng hoảng môi trường.

Manifesta 16 không giống như Venice Biennale nổi tiếng. Nó gần giống một sự kiện Văn hóa thủ phủ tại các khu vực công nghiệp bị suy giảm ở Tây Midlands của Anh, nơi cũng đang vật lộn với ảnh hưởng suy giảm kinh tế. Thay vì các trung tâm lớn như Birmingham hay Coventry, Manifesta 16 diễn ra tại nhiều thị trấn nhỏ trong Ruhr, nơi có hệ thống tàu điện và đường sắt ngầm hiện đại giúp du khách dễ dàng di chuyển.

Dù vậy, vùng Ruhr vẫn còn chia cắt rõ rệt về mặt kinh tế và xã hội. Tuyến đường cao tốc A40 chạy ngang qua chia cắt khu vực thành những vùng giàu nghèo đan xen, thường không thể đi bộ nối liền. Đặc biệt, các thành phố tại đây, như Gelsenkirchen, hiện là nơi có tỷ lệ thất nghiệp cao nhất Tây Đức và mức ủng hộ chính trị cao nhất cho đảng cực hữu AfD.

Sự kiện tập trung vào việc tái sử dụng các nhà thờ cũ kỹ không còn sử dụng, hầu hết nằm trong các khu dân cư nhỏ hoặc khu nhà ở, thay vì những không gian công nghiệp lớn. Josep Bohigas, kiến trúc sư và người phụ trách Manifesta, cho biết trọng tâm là những khu dân cư vốn được phục vụ bởi các nhà thờ giờ đây gần như vắng bóng người, điều này phản ánh sự thay đổi dân số và xã hội tại Ruhr. Mục tiêu là biến các công trình kiến trúc từng có lợi ích cộng đồng thành các chất xúc tác sáng tạo nhằm nối tiếp quá khứ với tương lai.

Không phải mọi dự án đều thành công hoàn toàn. Một số nhà thờ lớn trưng bày các tác phẩm nghệ thuật có phần trống trải, tiêu biểu như một bể bơi bong bóng màu xanh được lắp đặt trong nhà thờ St Josef, mang phong cách neo-gothic thế kỷ 19 tại Gelsenkirchen. Nhà thờ St Gertrud ở Essen, với kiến trúc gothic, từng bị giải tôn giáo và nay thuộc trường Mỹ thuật địa phương, còn có nhiều biểu tượng nghệ thuật thời hậu hiện đại đối nghịch với không gian phòng thờ truyền thống.

Điểm nhấn của sự kiện là nhà thờ Kulturkirche Liebfrauen ở Duisburg, một công trình hiện đại từ năm 1958 được chuyển đổi thành trung tâm nghệ thuật vào 2011. Không gian được trang trí bằng các bức tranh tường cùng phù điêu lấy cảm hứng từ Expo 58 và Vatican, hòa quyện cùng tác phẩm phim hai màn hình mô tả lịch sử chiến tranh và kiến trúc nhà thờ hiện đại của nước Anh dành cho người nhập cư Ireland.

Nhiều nhà thờ được xây dựng với phong cách kiến trúc tiên phong, thể hiện khát vọng xã hội mới giữa thời kỳ sau chiến tranh vốn đầy đau thương và tàn phá. Một số công trình, như Christ-König ở Bochum, phản ánh giai đoạn cuối của nước Đức Cộng hòa Weimar với nét mạnh mẽ về mặt kiến trúc. Hầu hết nhà thờ được thiết kế trong thập niên 1950-60 với sự hỗ trợ từ các gia tộc công nghiệp như Thyssen và Krupp, những nhà tài trợ mong muốn duy trì đời sống đức tin trong công nhân.

Đáng chú ý, cộng đồng lao động nhập cư từ Nam Âu, Hy Lạp và đặc biệt là Thổ Nhĩ Kỳ đã đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng lại vùng Ruhr. Những người lao động này, nhiều người là công nhân mỏ và nhà máy, từng được coi là lực lượng thúc đẩy nền kinh tế "kỳ tích" của nước Đức hậu chiến.

Những nhà thờ nhỏ lẻ này không chỉ là di tích kiến trúc mà còn là nơi phản ánh sự đa dạng văn hóa của Ruhr. Chẳng hạn, St Marien ở Essen với cửa kính màu rực rỡ của Manfred Ott, tọa lạc trong khu vực đa văn hóa thuộc tầng lớp lao động, đã trở thành biểu tượng về một đống đổ nát được nghệ thuật hóa.

Trong khi đó, nhà thờ Markuskirche gần trung tâm Essen vẫn còn phục vụ cộng đồng, kết hợp giữa không gian giáo hội và các hoạt động giáo dục như nhà trẻ và trung tâm chăm sóc. Nghệ thuật hiện đại, như các đồ chơi và chỗ ngồi do Pele Collective (Bồ Đào Nha) thiết kế, được đón nhận như phần mở rộng của đời sống xã hội.

Hai nhà thờ tại Gelsenkirchen, St Bonifatius và Thomaskirche, được tái định danh và trưng bày các tác phẩm nghệ thuật tập trung vào câu chuyện của người lao động nhập cư. Dưới sự chỉ đạo của nhà sử học nghệ thuật Gürsoy Doğtaş, tên của St Bonifatius được đổi thành Ferdane Satır Tea Garden, tưởng nhớ 7 công nhân người Thổ Nhĩ Kỳ bị sát hại trong vụ cháy do phe cực hữu gây ra năm 1984 tại Duisburg.

Thomaskirche là không gian dành cho nghệ thuật dệt may, thể hiện vai trò lao động nữ trong các nhà máy cũ. Tác phẩm nghệ thuật và phim tài liệu tại đây phản ánh lịch sử lao động nhập cư và các cuộc đấu tranh của họ, với sự tham gia trực tiếp của các công nhân đã từng là khách lao động, như họa sĩ Abuzer Güler và Hanefi Yeter, qua các tranh khắc họa cuộc sống công nghiệp Ruhr.

Để nhắc lại bước phát triển ban đầu của Ruhr, nơi từng thu hút nhiều lao động Ba Lan, Gethsemane, một nhà thờ bỏ hoang ở Bochum được dựng lên từ năm 1947 bởi cộng đồng địa phương trên nền tảng hiện hữu. Tại đây, curator Krzysztof Kosciuczuk giới thiệu các tác phẩm nghệ thuật mang tính chơi đùa và châm biếm về chủ đề di cư, nổi bật là một lâu đài hơi hình chuông nhà thờ do nghệ sĩ Marina Naprushkina (Belarus) thiết kế, có dòng chữ "We’ll Never Go Back!" (Chúng tôi sẽ không bao giờ quay lại!).

Một câu chuyện thú vị khác là St Ludgerus ở Bochum được biến thành sân bóng rổ với ý tưởng nghệ thuật độc đáo. Tác phẩm của nhóm nghệ sĩ Cabosanroque (Catalan) tạo ra trải nghiệm mới: mỗi lần ném bóng trượt rổ, tiếng kèn của đàn ống nhà thờ vang lên, tạo nên khung cảnh vừa kỳ quặc vừa độc đáo. Người xem có thể ngồi trên các dãy ghế hội trường cũ và chiêm ngưỡng cảnh tượng đầy bất ngờ này, điều này phản ánh sự đối lập giữa truyền thống và sáng tạo trong không gian công cộng.

Những nhà thờ "dép lê" vốn từng được xem như biểu tượng của khát vọng thịnh vượng mới được xây dựng trên nền tảng niềm tin và sự đồng thuận của cộng đồng lao động. Hiện tại, dù thiếu sự đồng nhất đó, các không gian nghệ thuật đa dạng lại mở ra cơ hội tạo ra những không gian kỳ lạ và hấp dẫn, nếu có đủ kinh phí và thời gian - những thứ mà các vùng như Ruhr thường rất hạn chế.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.