Quy định cơ bản của các Thỏa thuận 123

Ngày 18/12/2019, chính phủ dưới thời Tổng thống Donald Trump công bố đã ký thỏa thuận với Saudi Arabia phát triển chương trình hạt nhân dân sự, cho phép quốc gia Trung Đông có thể làm giàu nhiên liệu cho lò phản ứng của mình. Đây là một loại thỏa thuận đặc biệt của Mỹ, gọi là Acuerdo 123 (phát âm 1-2-3), được đặt theo tên Điều 123 trong Đạo luật Năng lượng Nguyên tử năm 1954 của Mỹ.

Các thỏa thuận này mang tính ràng buộc pháp lý, đặt ra những điều kiện chặt chẽ cho hợp tác hạt nhân giữa Mỹ và các quốc gia khác, nhằm ngăn chặn việc phát triển vũ khí hạt nhân và duy trì các tiêu chuẩn an toàn do Cơ quan Năng lượng Nguyên tử quốc tế (IAEA) đề ra. Tính đến nay, Mỹ có tổng cộng 26 thỏa thuận 123 với 51 chính phủ và tổ chức trên thế giới.

Nội dung và điều kiện áp dụng

Theo Bộ Ngoại giao Mỹ, các quy định trong thỏa thuận yêu cầu các quốc gia ký kết phải đảm bảo chuyển giao vật liệu và thiết bị hạt nhân được thực hiện an toàn, tuân thủ các tiêu chuẩn của IAEA. Việc sử dụng vật liệu hạt nhân và thiết bị nhập khẩu từ Mỹ bị cấm để chế tạo vũ khí hạt nhân hoặc thiết bị nổ hạt nhân bất hợp pháp.

Mỹ có quyền yêu cầu nước đối tác trả lại vật liệu hoặc thiết bị nếu nước đó kích hoạt thiết bị nổ hạt nhân hoặc không tuân thủ các biện pháp bảo đảm của IAEA. Cũng trong thỏa thuận, các nước phải xin phép Mỹ trước khi tiến hành làm giàu hoặc tái xử lý vật liệu hạt nhân, đồng thời không được chuyển giao uranium làm giàu cao hoặc plutonium nếu chưa được Mỹ đồng ý.

Quy trình đàm phán và phê duyệt

Quá trình đàm phán các thỏa thuận 123 do Bộ Ngoại giao dẫn dắt với sự hỗ trợ kỹ thuật từ Bộ Năng lượng và Ủy ban Điều chỉnh Hạt nhân Mỹ. Sau khi hoàn tất đàm phán, Bộ Ngoại giao sẽ báo cáo đánh giá gửi Tổng thống và Giám đốc Tình báo Quốc gia. Tổng thống sẽ quyết định phê duyệt và trình dự thảo để Quốc hội xem xét.

Quốc hội Mỹ có 90 ngày để xem xét, có thể phản đối hoặc để mặc không can thiệp, dẫn đến việc thỏa thuận chính thức có hiệu lực. Trong trường hợp thỏa thuận với Saudi Arabia, khả năng được phê duyệt cao do cần đa số Quốc hội phản đối mới có thể ngăn chặn.

Hạn chế và các trường hợp đặc biệt

Mặc dù các thỏa thuận 123 đặt ra các giới hạn nghiêm ngặt, chúng không ngăn cấm làm giàu hoặc tái xử lý vật liệu hạt nhân không nằm trong phạm vi thỏa thuận ban đầu. Năm 2009, Mỹ từng ký một thỏa thuận đạt tiêu chuẩn “vàng” với Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) khi họ từ bỏ quyền sản xuất nhiên liệu và cam kết tuân thủ các quy định kiểm tra chặt chẽ từ IAEA.

Trong khi đó, thỏa thuận với Saudi Arabia dường như có một số nhượng bộ, đảo ngược một vài hạn chế từng được đặt ra dưới các chính quyền trước như Bush hay Obama.

Danh sách các quốc gia và tổ chức ký thỏa thuận 123

Thỏa thuận 123 đầu tiên được ký với Canada năm 1955 và gần đây nhất là với Singapore vào tháng 12/2024. Mỹ còn có các thỏa thuận riêng với Trung Quốc và Đài Loan. Trong khu vực Trung Đông, UAE là quốc gia duy nhất ký thỏa thuận kiểu này. Ngoài ra, Nga và Ukraine cũng đã ký các thỏa thuận 123 riêng biệt.

Những thỏa thuận này tạo ra một khung pháp lý quan trọng để Mỹ quản lý các giao dịch vật liệu và thiết bị hạt nhân, đồng thời giữ vai trò chủ chốt trong hoạt động ngoại giao nhằm kiểm soát phổ biến vũ khí hạt nhân trên toàn thế giới.

Những điều bổ ích từ bài viết

  • Thỏa thuận 123 là công cụ pháp lý Mỹ sử dụng để kiểm soát hợp tác hạt nhân dân sự nhằm ngăn chặn phát triển vũ khí hạt nhân.
  • Việc phê duyệt thỏa thuận cần sự chấp thuận từ Tổng thống và Quốc hội Mỹ, với Quốc hội có quyền phản đối trong 90 ngày.
  • Các quốc gia ký thỏa thuận phải tuân thủ quy định nghiêm ngặt về an toàn và không được sử dụng vật liệu hạt nhân cho mục đích quân sự.
  • Năm 2009, Mỹ áp dụng tiêu chuẩn nghiêm ngặt hơn với UAE, buộc nước này từ bỏ quyền sản xuất nhiên liệu hạt nhân.
  • Thỏa thuận với Saudi Arabia có nhiều nhượng bộ so với các thỏa thuận trước, phản ánh sự thay đổi chính sách của chính quyền Trump.

Đăng ký bản tin QMVN

Nhận tin tổng hợp mỗi sáng - chỉ những bài đáng đọc, không spam.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.