Tác động dân số của biến đổi khí hậu và thảm họa tại Mexico đến năm 2023

Kể đến năm 2023, thảm họa thiên tai do các hiện tượng thủy văn - khí tượng cực đoan liên quan đến biến đổi khí hậu và các thảm họa địa chất xảy ra bất ngờ đã dẫn đến gần 80 triệu người trên toàn thế giới phải di chuyển trong nước. Trong năm 2023, đã có khoảng 7,7 triệu người chịu cảnh di dời do các thảm họa này, tình trạng ngày càng nghiêm trọng, góp phần làm tăng đói nghèo và đảo ngược các tiến bộ phát triển khi kết hợp với nhiều yếu tố dễ bị tổn thương khác như kinh tế - xã hội, dân số hay chính trị.

Các hiện tượng thiên nhiên này bao gồm hai nhóm chính: các thảm họa xảy ra đột ngột, như lũ lụt, bão (kể cả các cơn bão nhiệt đới hay bão tương tự), sóng nhiệt hay lạnh bất thường, cháy rừng, và các thảm họa địa chất như động đất, sóng thần, sạt lở đất. Ngoài ra còn có các hiện tượng diễn biến chậm liên quan đến biến đổi khí hậu như hạn hán kéo dài, tan băng vĩnh cửu, mất đất ven biển, sa mạc hóa và khan hiếm nước sạch, ảnh hưởng sâu sắc đến môi trường sống con người.

Tại Mexico, bên cạnh xu hướng giảm tỷ lệ sinh và già hóa dân số diễn ra khác nhau giữa các vùng, chính sách dân số đã bắt đầu chú trọng hơn đến ảnh hưởng dân số từ biến đổi khí hậu. Những người bị di cư vì biến đổi khí hậu thường chuyển đến các khu vực khác, làm tăng áp lực lên hạ tầng đô thị và làm trầm trọng thêm khủng hoảng nước sạch. Họ cũng phải đối mặt với thiệt hại về người và tài sản, suy giảm chất lượng cuộc sống và mức độ bị xã hội loại trừ ngày càng cao.

Mexico đã tạo dựng được những tiến bộ trong bảo vệ dân sự với các khung pháp lý, các cơ quan nhà nước và ngân sách dành cho ứng phó thảm họa thiên nhiên. Tuy nhiên, thách thức trong phòng ngừa và phục hồi sau thảm họa vẫn rất lớn. Chi phí để khôi phục điều kiện ban đầu sau một thảm họa đang tăng cao, đòi hỏi hành động đặc biệt từ cả chính quyền địa phương, quốc gia, sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế, khu vực tư nhân và xã hội dân sự.

Để hiểu rõ hơn về di cư dân số do biến đổi khí hậu và thảm họa tại Mexico, Liên hiệp quốc về người tị nạn (Acnur) cùng Hội đồng Dân số Quốc gia Mexico (Conapo) đã phối hợp với chuyên gia Laura Gabriela Rubio Díaz Leal thực hiện một nghiên cứu. Công trình khai thác dữ liệu thiệt hại kinh tế và xã hội do các thảm họa trong giai đoạn 2013-2023 được cập nhật bởi Trung tâm Phòng tránh Thảm họa Quốc gia, cùng các sổ bộ lũ lụt từ Ban chỉ đạo Bảo vệ Dân sự Quốc gia và Ủy ban Nước Quốc gia, đồng thời xác thực bằng thông tin từ truyền thông.

Kết quả cho thấy trong 11 năm này đã có tổng cộng hơn một triệu người bị di dời bởi các sự kiện thủy văn-khí tượng và địa chất tại Mexico. Bên cạnh thống kê định lượng, nghiên cứu còn phân tích cụ thể từng loại thảm họa nhanh và chậm để làm rõ tác động tại địa phương. Báo cáo cuối cùng được công bố chính thức tại Bộ Môi trường và Tài nguyên Thiên nhiên Mexico (Semarnat) và có thể tra cứu trực tuyến.

Dù biết rằng phòng ngừa luôn tiết kiệm hơn so với phản ứng sau thảm họa, nhưng các khu dân cư và hoạt động con người tiếp tục mở rộng vào những vùng dễ tổn thương mà không tính đến hậu quả lâu dài. Mức độ biến đổi khí hậu sẽ ảnh hưởng đến tần suất và mức độ nghiêm trọng của các thảm họa vẫn còn khó xác định chính xác, tuy nhiên một số hiện tượng như hạn hán hay mất vùng ven biển đã đang và có thể sẽ diễn ra không thể đảo ngược.

Đầu tư và hành động trong phòng chống, thích ứng và tăng cường khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu chưa từng được ưu tiên bởi các tầng lớp kinh tế chủ đạo do lo ngại ảnh hưởng đến tập trung của cải. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu sẽ ngày càng là nhân tố quan trọng trong việc định hướng động thái dân số. Việc hiểu và đo lường tác động này sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách chuẩn bị và ứng phó kịp thời với các thách thức đặt ra đối với sự sống trên Trái Đất và góp phần giảm bất bình đẳng xã hội. Nghiên cứu này góp phần làm phong phú thêm bức tranh dân số học của Mexico, cung cấp cái nhìn toàn diện hơn trong chính sách dân số đồng thời nâng cao nhận thức của các nhà lãnh đạo đối với một hiện tượng toàn cầu.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.