Karim Khan bị bãi nhiệm sau 5 năm làm viện trưởng Công lý Hình sự Quốc tế

Ngày thứ Sáu vừa qua, 82 trong tổng số 125 quốc gia thành viên của Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) đã thông qua việc bãi nhiệm viện trưởng công tố Karim Khan với cáo buộc ông phạm phải hành vi sai phạm nghiêm trọng. Tuy nhiên, ông Khan đã lên tiếng bác bỏ mọi cáo buộc và khẳng định sẽ sử dụng mọi biện pháp pháp lý có thể để phản đối quyết định này. Sự kiện đánh dấu kết thúc nhiệm kỳ năm năm của ông tại vị trí viện trưởng, đồng thời mở ra một chương tranh cãi về di sản mà ông để lại cho tòa án.

Lịch sử vẫn thường chỉ ghi nhớ các nhân vật công chúng qua những khoảnh khắc trọng đại, và với Khan, khoảnh khắc ấy là lần bãi nhiệm hôm 8/9. Dẫu vậy, chất lượng và phạm vi công việc trong nhiệm kỳ của ông có thể được nhìn nhận rộng hơn nhiều.

Khi Karim Khan đảm nhiệm vị trí viện trưởng công tố ICC từ năm 2021, tòa án vốn nhận nhiều chỉ trích vì phần lớn các cuộc điều tra nghi vấn tội phạm quốc tế trước đó đều tập trung ở châu Phi trong gần 20 năm hoạt động. Nhiều ý kiến cho rằng điều này phản ánh sự miễn cưỡng của ICC trong việc đối đầu với các quốc gia có ảnh hưởng chính trị và quân sự lớn hơn.

Dưới sự lãnh đạo của Khan, ICC đã mạnh dạn mở rộng phạm vi điều tra sang các khu vực khác, khởi động các cuộc điều tra liên quan tới Ukraine, Palestine, Afghanistan, Myanmar, Georgia và Philippines, đồng thời mở một cuộc điều tra tại Venezuela. Động thái này nhằm khẳng định nguyên tắc áp dụng pháp luật công bằng, không phân biệt vị trí địa lý hay sức mạnh chính trị.

Nhiều vụ việc nổi bật trong nhiệm kỳ Khan nhận được sự chú ý đặc biệt, như các lệnh truy nã dành cho Tổng thống Nga Vladimir Putin, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và cựu Bộ trưởng Quốc phòng Israel Yoav Gallant. Loạt lệnh truy nã này không chỉ thu hút sự quan tâm của truyền thông mà còn tạo ra các áp lực chính trị đáng kể đối với ICC.

Song song với các vụ kiện đình đám, Khan còn tập trung cải tổ nội bộ tòa án. Ông tái cấu trúc Văn phòng Viện trưởng Công tố, thành lập các ban chuyên trách, điển hình là việc bổ nhiệm Giáo sư Intisar Rabb làm cố vấn đặc biệt đầu tiên về luật Hồi giáo của ICC. Ngoài ra, ông thúc đẩy chính sách khuyến khích các tòa án quốc gia xử lý các tội phạm quốc tế và tăng cường hợp tác giữa ICC với các chính phủ trong việc điều tra các hành vi tàn bạo.

Trong nhiệm kỳ, ICC còn phát triển các chính sách mới về tội phạm môi trường, chế độ nô lệ, áp bức dựa trên giới tính và tội phạm công nghệ cao. Bên cạnh đó, hướng dẫn điều tra về tội phạm liên quan trẻ em và bạo lực giới đã được cập nhật để phù hợp với tình hình chiến tranh phức tạp ngày nay. Khan còn đầu tư mạnh vào công nghệ, mở rộng hợp tác với các tổ chức tư nhân và tăng cường khả năng thu thập, phân tích bằng chứng kỹ thuật số tại các vùng chiến sự hiện đại.

Thời kỳ Khan làm viện trưởng trùng với giai đoạn chính trị đầy tranh cãi của ICC. Khi ông đề nghị lệnh bắt giữ Tổng thống Putin, nhiều chính phủ phương Tây ủng hộ và ca ngợi quyết định này. Tuy nhiên, khi ông tiếp tục đề xuất lệnh bắt giữ với Thủ tướng Netanyahu và cựu Bộ trưởng Gallant liên quan đến các cáo buộc trong cuộc xung đột ở Gaza, phản ứng quốc tế đã thay đổi rõ rệt.

Chính phủ Hoa Kỳ đã áp đặt các biện pháp trừng phạt lên Khan và sau đó mở rộng sang các quan chức ICC khác. Trong một thông điệp đe dọa gay gắt, một nhóm thượng nghị sĩ Cộng hòa Mỹ cảnh báo Khan rằng "Nếu nhắm vào Israel, chúng tôi sẽ nhắm vào ông". Dù vậy, Khan vẫn quyết tâm tiến hành các quyết định của mình.

Dù chưa có bằng chứng khẳng định các cáo buộc với Khan là động cơ chính trị, sự kiện này diễn ra trong bối cảnh ICC đang chịu áp lực ngày càng lớn từ các thế lực địa chính trị. Việc bãi nhiệm Khan đã cho thấy những thách thức to lớn mà tòa án này phải đối mặt.

Di sản của Karim Khan làm nhiều người tranh luận. Ủng hộ ông cho rằng Khan đã mở rộng công lý quốc tế vượt ra ngoài giới hạn truyền thống, khẳng định rằng ngay cả các lãnh đạo quyền lực nhất cũng có thể bị điều tra và truy tố pháp lý. Trong khi đó, những người phản đối lại nhớ đến hình ảnh một viện trưởng công tố bị bãi nhiệm vì sai phạm nghiêm trọng.

Lịch sử thường xem xét các nhân vật công chúng không chỉ qua cách họ rời khỏi vị trí mà còn dựa trên những thay đổi họ tạo ra trong suốt thời gian tại nhiệm. Tính đến thời điểm này, ICC dưới thời Khan đã trở nên sẵn sàng hơn trong việc thử thách hiệu lực của luật pháp quốc tế, áp dụng các bằng chứng mới, mở rộng phạm vi các tội phạm ưu tiên và tham gia vào những khu vực xung đột từng được cho là ngoài tầm với của tòa án.

Tuy nhiên, di sản này cũng không thể xóa nhòa các cáo buộc khiến ông phải rời khỏi chức vụ. Ngược lại, việc ông rời nhiệm kỳ giữa những áp lực địa chính trị cho thấy ICC hiện đang trong giai đoạn thử thách về sự bền vững và khả năng duy trì sự công bằng, khách quan trong một thế giới ngày càng phức tạp.