Nhiều câu hỏi xoay quanh thỏa thuận 330 triệu bảng giữa Palantir và NHS Anh

Tầm quan trọng và tranh cãi của hợp đồng Palantir với NHS

Andy Burnham, Thủ tướng mới của Anh, sẽ phải đối mặt với nhiều quyết định quan trọng, trong đó có việc xử lý hợp đồng đầy gây tranh cãi cùng Palantir – một trong những công ty công nghệ giám sát hàng đầu thế giới đến từ Mỹ. Palantir hiện đang có nhiều hợp đồng nhà nước tại Anh, đặc biệt là thỏa thuận trị giá 330 triệu bảng với Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS). Dù được đánh giá là một cơ hội quan trọng để kết nối dữ liệu y tế phân tán từ các bệnh viện, phòng khám và nhiều cơ sở khác, hợp đồng này lại vấp phải sự phản đối từ nhiều nghị sĩ và giới chuyên môn, bao gồm ủy ban khoa học, đổi mới và công nghệ của Quốc hội Anh, khi cho rằng Palantir không phù hợp với các giá trị của nước này.

Palantir, được sáng lập bởi Peter Thiel và Alex Karp, có sự ủng hộ từ một số tờ báo lớn như The Times và Telegraph. Tuy nhiên, một số chuyên gia và nhà phân tích, điển hình như cựu cố vấn của Đảng Bảo thủ Camilla Cavendish trên Financial Times, cho rằng các chỉ trích hướng đến Palantir phần nhiều là chính trị hơn là dựa trên hiệu quả thực tế: "Điều quan trọng là những gì hiệu quả".

Đánh giá thực tế về hiệu quả của nền tảng dữ liệu liên kết (FDP)

Palantir cung cấp cho NHS nền tảng dữ liệu liên kết (Federated Data Platform - FDP) dựa trên phần mềm Foundry, được kỳ vọng sẽ đem lại một cuộc cách mạng số trong hệ thống y tế bằng cách tích hợp dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau. NHS England cũng khẳng định có đến gần 2/3 các bệnh viện đã "trực tiếp sử dụng" phần mềm này và ca ngợi đây là một thành công.

Tuy nhiên, thông tin nội bộ thu thập được cho thấy nhiều thực thể y tế được cho là đang dùng nền tảng này lại không hề đăng nhập hay sử dụng các ứng dụng trong một năm qua. Ví dụ, công cụ Cancer 360 – được ca ngợi bởi lãnh đạo đối lập Keir Starmer vào năm ngoái – chỉ được 6 trong khoảng 200 bệnh viện áp dụng trong 9 tháng đầu năm. Một số bệnh viện cho biết họ cho rằng chất lượng và tốc độ xử lý của FDP kém hơn công nghệ hiện tại mà họ đang dùng, với một truy vấn cơ bản có thể mất đến 5 phút để thực hiện.

Đáng chú ý, một số bác sĩ cũng bày tỏ sự không hài lòng với phần mềm, chẳng hạn như bác sĩ chuyên khoa chỉnh hình Kanthan Theivendran tại Birmingham đã ngưng sử dụng ứng dụng quản lý danh sách chờ của Palantir vì không thể chỉnh sửa dữ liệu, cho rằng "việc sử dụng phần mềm là vô ích".

Chi phí cao và nguy cơ "độc quyền nhà cung cấp"

Chi phí của dịch vụ Palantir không dừng lại ở mức 330 triệu bảng. Một số bệnh viện được hỗ trợ hàng triệu bảng mỗi nơi để khuyến khích triển khai phần mềm. Đồng thời, công ty tư vấn KPMG cũng nhận hợp đồng 8,5 triệu bảng nhằm thúc đẩy việc áp dụng FDP trong hệ thống y tế.

Một điểm đáng lo ngại khác liên quan đến việc sử dụng phần mềm Foundry là hiện trạng "vendor lock in" – nghĩa là khi NHS đã bắt đầu dùng phần mềm này, mọi công việc và dữ liệu được xây dựng đều phụ thuộc vào hệ sinh thái Palantir và rất khó chuyển sang hệ thống khác nếu không còn sử dụng tiếp. Điều này không chỉ gây khó khăn trong việc thay đổi công nghệ mà còn đặt ra các nghi ngại về an ninh quốc gia khi Palantir có những khách hàng gây tranh cãi như Cơ quan Di trú và Hải quan Mỹ (ICE) hay Quân đội Israel.

Vai trò của hoạt động vận động hành lang và mối liên hệ chính trị

Palantir gia nhập thị trường Anh không hề ngẫu nhiên mà thông qua các chiến dịch vận động đầy tính chiến lược. Năm 2018, công ty này đã hợp tác với Global Counsel – công ty vận động hành lang từng thuộc sở hữu của cựu Bộ trưởng Peter Mandelson – để xây dựng hình ảnh một đối tác uy tín với chính phủ Anh. Những cuộc gặp mặt được tổ chức cho phép Palantir tiếp cận trực tiếp với nhiều chính trị gia và nhà hoạch định chính sách dù việc này không bắt buộc công khai trên các báo cáo chính thức.

Quan hệ này phần nào cho phép Palantir mở rộng phạm vi hợp đồng sang nhiều cơ quan chính phủ khác nhau như Cơ quan Quản lý Tài chính và Cơ quan Vũ khí Nguyên tử. Năm ngoái, Bộ Quốc phòng Anh đã ký thỏa thuận đối tác chiến lược với công ty, cam kết chi tới 750 triệu bảng cho công nghệ của Palantir trong vòng 5 năm tới.

Hiệu quả và giá trị sử dụng hiện tại được đặt dấu hỏi

Mặc dù có sự ủng hộ từ một số lãnh đạo và báo chí, Palantir đang gặp nhiều nghi vấn về khả năng mang lại giá trị thực sự cho ngân sách và vận hành nước Anh. Bộ Nhà ở và Cộng đồng từng tiết lộ việc chuyển sang hệ thống nội bộ đã giúp họ tiết kiệm hàng triệu bảng so với khi dùng phần mềm của Palantir. Cơ quan Thống kê Quốc gia đang xem xét lại việc NHS England sử dụng dữ liệu để quảng bá mức độ hiệu quả của sản phẩm.

Ngay cả Bộ Quốc phòng cũng đã thừa nhận rằng việc phụ thuộc vào phần mềm của Palantir có thể dẫn đến sự "bị khóa" (lock-in), tạo ra rủi ro trong tương lai. Hiện tại, nhiều ủy ban chuyên trách đã yêu cầu chính phủ xét đến việc sử dụng các "điều khoản chấm dứt hợp đồng" khi đến kỳ gia hạn thỏa thuận FDP vào năm tới.

Giới chuyên gia nhận định rằng, mặc dù những lời khen ngợi về hiệu quả của Palantir vẫn tồn tại, nhưng thực tế ứng dụng và giá trị thực của phần mềm đang còn nhiều hạn chế và chưa chứng minh được tính ưu việt. Việc sử dụng điều khoản chấm dứt hợp đồng bởi Chính phủ Anh là bước đi nên làm để tránh lãng phí ngân sách và rủi ro lâu dài.

Peter Geoghegan, nhà báo điều tra của Democracy for Sale, là tác giả của các nghiên cứu và bài viết liên quan đến vấn đề này.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.