Phát hiện nhà thờ Kitô giáo đầu thời kỳ tồn tại dưới ách thống trị Hồi giáo tại Đông Nam Tây Ban Nha

Những khảo sát khảo cổ đầu tiên tại khu vực Cerro de la Virgen, nằm gần như hoàn toàn bao quanh bởi sông Segura và đối diện hang thánh Nuestra Señora de la Esperanza (Đức Mẹ Hi vọng), được thực hiện từ năm 2021, tiếp nối là hai chiến dịch khai quật vào năm 2024 và 2025. Qua đó, nhóm nghiên cứu phát hiện một nhà thờ Kitô giáo sớm, tọa lạc trên điểm cao nhất của khu định cư.

Nhà thờ có quy mô nhỏ, cấu trúc một gian với mặt bằng hình chữ nhật. Hậu cung trung tâm mang hình bán nguyệt hướng nghiêng về phía đông nam, kèm hai phòng phụ hình hộp bên cạnh. Kích thước nhà thờ dài 15 mét, rộng 8,7 mét. Bên trong công trình, các nhà khảo cổ đã tìm thấy ngôi mộ thế kỷ 6 chôn một người phụ nữ trẻ và thai nhi, với DNA ty thể cho thấy đây là người mẹ và con.

David Martínez Chico từ Đại học Valencia và Rubén Fernández Tristante giải thích trong công trình nghiên cứu rằng những bức tường gian chính được trát vôi, có hai cột nâng đỡ vòm trước bàn thờ, dù hiện chỉ tìm thấy một cột tại hiện trường. Mẫu kiến trúc này tương đồng rõ rệt với các nhà thờ Visigoth như Santa Cristina de Lena ở Asturias. Các phòng phụ và phần hậu cung cho thấy phong cách ảnh hưởng từ các nhà thờ giáo xứ và giám mục ở Syria.

Nhà thờ được xây dựng một giai đoạn duy nhất vào thế kỷ 5, với gian chính chữ nhật cùng các không gian thờ tự đi kèm, chóp phía đông gồm ba phần. Đến thế kỷ 6-7, một số phòng phụ được thêm vào đặc biệt ở phía nam. Gian chính và các phòng phụ vẫn được sử dụng trong thế kỷ 8-9.

Theo nghiên cứu được thực hiện bởi Đại học Valencia phối hợp với Hội đồng Calasparra, sau khi nhà thờ bị bỏ hoang và xuống cấp, nơi này vẫn có giai đoạn tái sử dụng vào thế kỷ 10-11 theo kiểu cư dân chiếm đóng lại. Nhiều niên đại được xác định chính xác bằng phương pháp đồng vị cacbon do Ngân hàng Santander và Quỹ Palarq tài trợ.

Phát hiện các đồng tiền xu từ Gallienus, Constantius II, Theodosius I và một đồng dirham Abd al-Rahman III cùng nhiều đồ gốm từ thế kỷ 8 đến 10, cùng cân đĩa và các quả cân đồng nguyên Andalusia, kèm một quả cân sắt cho thấy nhà thờ đã tiếp tục được sử dụng trong thế kỷ 9. Một quả cân ghi dòng chữ al-ʿadl li-llāh (công lý đến từ Thượng Đế).

Nghiên cứu kết luận rằng các đồ gốm và vật dụng được tìm thấy không chỉ ra sự mất tính thánh thiêng hay chuyển đổi nhà thờ thành nơi cư trú Hồi giáo, mà ngược lại, là minh chứng cho việc nhà thờ vẫn duy trì các hoạt động cộng đồng và tôn giáo đến tận thế kỷ 9.

Nhà thờ gắn liền với cộng đồng Mozarabs - những Kitô hữu sống dưới sự cai trị Hồi giáo Tây Ban Nha cho đến thế kỷ 10 dưới thời Caliphate Córdoba. Các tác giả nghiên cứu chỉ ra rằng tầng lớp giáo hội không thể duy trì các hiệp ước thuận lợi như thời kỳ chinh phục đầu tiên, khi Caliphate tăng cường tập trung và thu thuế, đồng thời thu hút nhân khẩu về đô thị như Córdoba làm suy giảm nền tảng sản xuất của các nhà thờ, tu viện và giới tinh hoa Kitô giáo.

Dân cư Kitô trải qua các áp lực ngày càng lớn từ sự tái tổ chức lãnh thổ và hệ thống thuế của nhà nước Andalus, cùng quá trình Hồi giáo hóa như một cách thức hòa nhập xã hội và pháp lý, bởi những người cải đạo sẽ được miễn thuế bảo hộ cho Kitô hữu (Gizya). Qua đó, Caliphate Umayyad tiến tới quá trình Hồi giáo hóa toàn diện.

Một số khu định cư Kitô giáo khác trong kūra Tudmir như Begastri (Cehegín, Murcia) hay El Monastil (Elda, Alicante) có thể tồn tại đến thế kỷ 11 nhưng bằng chứng vật chất còn rất hạn chế. Cerro de la Virgen biểu trưng cho một cộng đồng Kitô hữu chịu thuế dưới sự cai quản của nhà nước Hồi giáo, đồng thời tham gia vào các chuỗi kinh tế và thu thuế khu vực.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.