Cách phòng chống muỗi hiệu quả: Phương pháp được khoa học chứng minh và những giải pháp không nên dùng

Muỗi là nguồn lây truyền của khoảng 78 loại bệnh, gây ra gần một triệu ca tử vong trên toàn cầu hàng năm, trong đó có đến 600.000 ca do sốt rét. Tại Cuba, quốc gia từng ưu tiên các chiến dịch phòng chống muỗi trong nhiều thập kỷ, sự khủng hoảng kinh tế và suy thoái các dịch vụ công đã làm giảm hiệu quả các biện pháp kiểm soát muỗi.

Điều này dẫn đến bùng phát dịch sốt xuất huyết và chikungunya từ năm 2025, khi thiếu các hoạt động phun thuốc, rác thải tích tụ và khó khăn trong việc chẩn đoán, điều trị. Tháng 2 năm nay, Tổ chức Y tế Liên Mỹ ghi nhận thêm hai ca tử vong do chikungunya trong tháng 1, nâng tổng số người chết lên 67 và 1.457 ca mắc bệnh trong tháng.

DEET (dietiltoluamida) là chất chống muỗi đã được sử dụng hơn 80 năm và vẫn được xem là tiêu chuẩn trong ngành. Được phát hiện trong Thế chiến II khi quân đội Mỹ đối mặt với tỷ lệ mắc bệnh sốt rét và sốt xuất huyết cao, DEET mang đến hiệu quả vượt trội so với các loại tinh dầu chống muỗi như citronella (sả chanh).

Được đăng ký thương hiệu năm 1946, DEET dần được đưa ra sử dụng rộng rãi sau khi không còn là bí mật quân sự vào năm 1957. Theo chuyên gia Claudio Lazzari thuộc Đại học Tours và Đại học Buenos Aires, DEET không chỉ là loại được sử dụng nhiều nhất mà còn có chi phí thấp hơn và hiệu quả cao nhất hiện nay.

DEET được bán với nhiều nồng độ khác nhau, trong đó các sản phẩm nồng độ cao (đến 50%) mang lại khả năng bảo vệ kéo dài lên đến 8-9 giờ, phù hợp với các vùng có nguy cơ cao mắc các bệnh truyền nhiễm do muỗi. Tuy vậy, nồng độ quá cao trên 75% vốn hiếm thấy trên thị trường có thể gây một số phản ứng dị ứng.

Mặc dù DEET có hiệu quả vượt trội, nó lại không dễ chịu khi sử dụng do có kết cấu dầu khiến da trở nên nhờn và có thể làm hỏng các vật dụng bằng nhựa như dây đồng hồ, kính mát, hay các loại vải tổng hợp. Điều này tạo cơ hội cho các loại chống muỗi khác, chủ yếu là tự nhiên, nhưng thường đắt hơn và hiệu quả thấp hơn.

Các lựa chọn khác phổ biến gồm dầu citronella, IR3535 của Merck, hoặc dầu bạch đàn chanh (OLE) giàu paramentanodiol (PMD). Tuy nhiên, hiệu quả của các loại dầu này thường giảm nhanh do độ bay hơi cao. Dầu bạch đàn chanh có thành phần PMD được xem là một phương án thay thế, trong khi konkurent chính của DEET là hợp chất picaridin hay icaridin, phát triển bởi Bayer những năm 1980 với hiệu quả tương đương nhưng không ảnh hưởng đến đồ nhựa và không gây cảm giác nhờn.

Công tác tìm kiếm các hợp chất mới bị hạn chế bởi việc chưa hiểu rõ cơ chế hoạt động của thuốc chống muỗi. Có ít nhất ba giả thuyết được đề xuất về cách muỗi phản ứng với các loại thuốc này: thuốc làm muỗi không nhận diện được con người, ảnh hưởng đến hệ thần kinh của muỗi, hoặc muỗi ngửi thấy và tránh tiếp xúc.

Những nghiên cứu gần đây do Claudio Lazzari và cộng sự thực hiện hé lộ rằng muỗi có thể học cách liên kết mùi của DEET với thức ăn, khiến thuốc có thể trở thành tác nhân thu hút muỗi thay vì đuổi chúng. Hiện tượng này cho thấy sự phức tạp trong hành vi của muỗi và thách thức trong việc phát triển thuốc chống muỗi mới.

Hiểu biết sâu hơn về cách muỗi xử lý các tín hiệu mùi như CO2, axit lactic và các hợp chất khác do cơ thể con người thải ra, giúp các nhà khoa học thiết kế các repellents chính xác hơn. Ví dụ, nghiên cứu tại Đại học Nevada đã tập trung vào việc tìm các hợp chất gây rối loạn khứu giác muỗi hoặc tăng cường hiệu quả thuốc đuổi muỗi, nhiều hợp chất đã cho thấy khả năng bảo vệ lâu hơn so với DEET trong các thử nghiệm sơ bộ.

Bên cạnh việc sử dụng thuốc chống muỗi, các phương pháp vật lý như màn chống muỗi tẩm insecticide permitrin vẫn là biện pháp truyền thống hiệu quả tại các khu vực có nguy cơ bệnh cao. WHO cũng đã hỗ trợ đưa vào sử dụng các thiết bị phát tán chất chống côn trùng dạng khí nhằm củng cố thêm hiệu quả kiểm soát.

Ngược lại, các loại đèn diệt muỗi dùng tia cực tím bị đánh giá là không hiệu quả do chúng thu hút nhiều loài côn trùng có lợi hơn là muỗi, trong một nghiên cứu, chỉ 31 trên 13.789 côn trùng bị bắt là muỗi.

Nhiều sản phẩm phổ biến trên thị trường được quảng cáo là thuốc chống muỗi thực chất không làm giảm được sự thu hút của muỗi đối với con người. Điển hình là nến citronella, mặc dù chứa tinh dầu citronella có tác dụng chống muỗi, nhưng hiệu quả phòng ngừa trong thực tế rất hạn chế do tinh dầu bay hơi nhanh.

Những giải pháp này trong trường hợp tốt chỉ hỗ trợ phần nào trong việc đuổi muỗi, nhưng đa số không có tác dụng rõ rệt hoặc hoàn toàn vô giá trị.